استان کرمان با بحران جدی بیابانزایی در کرمان و فرسایش بادی روبروست که به دلیل خشکسالی و مدیریت نادرست منابع آب، معیشت ساکنان منطقه را تهدید میکند.
استان کرمان با برخورداری از میلیونها هکتار اراضی ملی، مرتعی، جنگلی و بیابانی، یکی از قطبهای اصلی منابع طبیعی کشور محسوب میشود. با این حال، پدیدههایی همچون خشکسالیهای مداوم، کاهش پوشش گیاهی، بهرهبرداری بیرویه از منابع آب، چرای بیش از حد دام و گسترش کانونهای فرسایش بادی، صیانت از این عرصهها را با چالشهای جدی مواجه کرده است. از مجموع ۱۴.۴ میلیون هکتار وسعت استان، ۱۳.۴ میلیون هکتار آن را اراضی ملی تشکیل میدهند که بخش بزرگی از آن را بیابانها و مراتع تشکیل میدهند.
اتحاد ما گزارش میدهد که علاوه بر معضل بیابانزایی، قاچاق چوب و تخریب تاغزارها نیز به یکی از دغدغههای اصلی در حوزه منابع طبیعی کرمان تبدیل شده است؛ چرا که تاغزارها نقشی حیاتی در مهار گرد و غبار و جلوگیری از فرسایش بادی ایفا میکنند. علیرضا ابوالحسنی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان، ضمن تشریح وضعیت موجود، بر اجرای طرحهای گسترده بیابانزدایی، مدیریت چرای دام، احیای پوشش گیاهی و مدیریت روانآبها تأکید کرد. وی همچنین از اقدامات جدی برای مقابله با قاچاق چوب و حفاظت از تاغزارهای مناطق کرمان و رفسنجان خبر داد.
بخش بزرگی از اراضی ملی استان کرمان را بیابانها و مراتع تشکیل میدهند.
ابوالحسنی با ارائه جزئیات بیشتر اعلام کرد که از ۱۳.۴ میلیون هکتار اراضی ملی شمال استان، حدود ۶.۵۹ میلیون هکتار بیابانی، ۶.۲ میلیون هکتار مرتعی و نزدیک به یک میلیون هکتار نیز جنگلی است. وی خاطرنشان کرد که تمامی این عرصهها با صدور سند تکبرگ و کاداستر، تحت مالکیت دولت تثبیت شدهاند و مسئولیت حفاظت و مدیریت آنها بر عهده سازمان منابع طبیعی است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان با اشاره به وضعیت بحرانی فرسایش بادی در این منطقه اظهار داشت که متأسفانه حدود ۲۰ درصد از بیابانهای کشور در شمال استان کرمان واقع شده است. وی افزود که از میان ۱۷ شهرستان شمالی استان، ۱۴ شهرستان با کانونهای بحرانی فرسایش بادی مواجه هستند و تاکنون ۲۸ نقطه بهعنوان کانون اصلی شناسایی شدهاند که مجموع مساحت آنها به حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار میرسد.
شناسایی ۲۸ کانون اصلی فرسایش بادی با مساحت بیش از یک میلیون هکتار.
بحران بیابانزایی در کرمان؛ پیامدهای خشکسالی و سوءمدیریت منابع آب بر عرصههای طبیعی
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان با اشاره به وضعیت بحرانی مناطق، اعلام کرد که پنج شهرستان واقع در شرق این استان بیشترین آسیب را از پدیده بیابانزایی متحمل شدهاند؛ موضوعی که پیامدهای مستقیم بر معیشت و اقتصاد ساکنان منطقه دارد.
خشکسالی و بهرهبرداری بیرویه از منابع آب؛ عوامل تشدید بیابانزایی
خشکسالی و برداشت بیرویه آب از عوامل اصلی تبدیل مراتع به بیابان هستند.
ابوالحسنی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال کرمان، در بررسی روند گسترش بیابانها اظهار داشت که متأسفانه خشکسالیهای مکرر سالهای اخیر منجر به تبدیل بخشی از مراتع استان به مناطق بیابانی شده است. وی تأکید کرد که با نابودی پوشش گیاهی مراتع، بستر فرسایش بادی فراهم میشود. علاوه بر این، سوءمدیریت در مصرف آب و بهرهبرداری بیرویه از منابع زیرزمینی نیز روند بیابانزایی را تسریع کرده است.
وی همچنین تصریح کرد که اراضی کشاورزی رهاشده در سالهای گذشته، مستعد تبدیل شدن به کانونهای گرد و غبار هستند و وجود چاههای غیرمجاز و بهرهبرداری بیش از حد از منابع آب، از دیگر عوامل تضعیف پوشش گیاهی و افزایش کانونهای طوفان محسوب میشوند.
اقدامات عملیاتی در راستای بیابانزدایی طی دو سال اخیر
ابوالحسنی با اشاره به اقدامات صورتگرفته در دو سال گذشته، از اجرای طرحهای گسترده در حوزه مدیریت بیابانها، بهویژه در مناطق شرقی استان خبر داد. وی اعلام کرد که طی این مدت، عملیات مالچپاشی در حدود ۲ هزار و ۵۰ هکتار از اراضی با اعتباری بالغ بر ۴۵۰ میلیارد تومان انجام شده است که نتایج مثبتی در مناطق تحت پوشش داشته است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال کرمان افزود: «پس از اجرای این طرحها، شاهد احیای پوشش گیاهی در برخی مناطق بودهایم؛ بهطوری که حتی شرایط برای روستاهای آسیبدیده از طوفانهای شن بهبود یافته و زمینه برای مهاجرت معکوس مردم فراهم شده است.» وی همچنین خاطرنشان کرد که در همین بازه زمانی، حدود ۳۶۰ هکتار عملیات نهالکاری و نزدیک به ۳ هزار هکتار بذرکاری در عرصههای بیابانی استان انجام شده است.
مقابله با فرسایش بادی و مدیریت روانآبها
احداث گورآب در شهرستانهای بم، راور و سیرجان جهت مدیریت روانآبها.
ابوالحسنی یکی دیگر از اقدامات کلیدی را اجرای عملیات کنترل فرسایش بادی عنوان کرد و گفت که حدود ۴۰ کیلومتر از عرصههای بیابانی استان با احداث بادشکنهای زنده پوشش داده شده است.
وی همچنین مدیریت روانآبهای فصلی را از اقدامات مؤثر در احیای این مناطق برشمرد و افزود: طی دو سال گذشته، حدود هزار و ۵۰ هکتار عملیات مدیریت روانآب انجام شده و در شهرستانهای بم، راور و سیرجان نیز اقدام به احداث گورآبها شده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان اظهار داشت که ساخت سازههای کنترل روانآب، علاوه بر مدیریت بارشهای فصلی، منجر به تغذیه سفرههای زیرزمینی و احیای پوشش گیاهی در پشت گورآبها شده است. وی تأکید کرد که در برخی مناطق، شاهد بازگشت شرایط طبیعی به عرصهها هستیم.
۵.۳ میلیون هکتار از بیابانهای شمال کرمان تحت تأثیر فرسایش بادی
ابوالحسنی با ارائه آماری از وضعیت بیابانهای منطقه گفت: از مجموع ۶ میلیون و ۵۹۰ هزار هکتار عرصه بیابانی در شمال استان، حدود ۵ میلیون و ۳۰۰ هزار هکتار تحت تأثیر فرسایش بادی قرار دارد. وی افزود کانونهای بحرانی که در اولویت عملیات بیابانزدایی هستند، حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار وسعت دارند و اقدامات اجرایی در این مناطق در ۱۴ شهرستان در حال انجام است.
فشار چرای دام؛ یکی از عوامل اصلی بیابانزایی در کرمان
چرای بیش از حد دام و ورود غیرمجاز دامداران عامل تخریب پوشش گیاهی است.
مدیرکل منابع طبیعی با اشاره به نقش چرای بیش از حد در تخریب پوشش گیاهی، افزود: ورود دامهای مازاد بر ظرفیت مراتع، چرای خارج از فصل و فعالیت دامداران فاقد مجوز، از عوامل اصلی نابودی مراتع است. وی خاطرنشان کرد که طی دو سال گذشته، نزدیک به ۷ میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار از عرصههای استان تحت پروژههای مدیریت چرا قرار گرفتهاند.
ابوالحسنی با اشاره به برخورد با متخلفان گفت: با همکاری یگانهای حفاظت منابع طبیعی و نیروهای انتظامی، اقدامات بازدارندهای علیه دامداران غیرمجاز صورت گرفته است و در صورت اصرار بر تخلف، از طریق مراجع قضایی اقدام میشود. وی تأکید کرد که افزایش جریمههای ورود غیرمجاز دام در سال جاری، اثر بازدارندگی داشته و باعث کاهش میزان ورود دامهای غیرقانونی به مراتع نسبت به سالهای گذشته شده است.
وی همچنین درباره تغییر کاربری اراضی گفت: طی سه تا چهار دهه اخیر، حدود ۸۰ هزار هکتار از عرصههای مرتعی استان به باغ یا اراضی تصرفی تبدیل شدهاند که پروندههای قضایی مربوط به آنها در حال پیگیری در محاکم است.
چالش قاچاق چوب در شمال کرمان
تاغزارها نقش حیاتی در مهار گردوغبار دارند اما هدف قاچاقچیان هستند.
در پایان، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان با اشاره به معضل قاچاق چوب اظهار داشت: موقعیت جغرافیایی استان و قرارگیری در مسیرهای تردد از سمت جنوب و سیستان و بلوچستان، باعث شده تا قاچاق چوب نیز به یکی از مسائل جدی منطقه تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد که با هماهنگی اداره کل تعزیرات حکومتی، پروندههای متعددی در این زمینه تشکیل شده و احکام قضایی مؤثری نیز صادر گشته است؛ این احکام شامل جریمههای نقدی، مصادره محمولههای چوب و مزایده چوبهای قاچاق میشود.
ابوالحسنی با اشاره به وضعیت جنگلهای «تاغ» در حومه شهرهای کرمان و رفسنجان اظهار داشت: متأسفانه در ماههای اخیر، این جنگلها نیز هدف طمع قاچاقچیان قرار گرفته بودند. وی افزود که با همکاری دستگاههای انتظامی و فعالیت شبانهروزی یگان حفاظت منابع طبیعی، میزان قطع غیرمجاز درختان تاغ و قاچاق آنها به حداقل رسیده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان از شهروندان ساکن کرمان، رفسنجان و سیرجان درخواست کرد در صورت مشاهده هرگونه قاچاق چوب یا قطع غیرقانونی درختان، موضوع را به مراجع منابع طبیعی اطلاع دهند. وی تأکید کرد که تاغزارهای این سه شهرستان بهعنوان «ریههای منطقه»، نقش حیاتی در کاهش گرد و غبار و جلوگیری از فرسایش بادی ایفا میکنند و حفاظت از آنها مستلزم مشارکت فعال مردم است.
کاهش چشمگیر قاچاق چوب در ماههای اخیر
اقدامات انتظامی منجر به کاهش چشمگیر قاچاق چوب در ماههای اخیر شده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان درباره آخرین وضعیت قاچاق چوب در استان گفت: با اقدامات صورتگرفته طی دو ماه گذشته، میزان قاچاق چوب بهشدت کاهش یافته است. وی همچنین اشاره کرد که با توجه به ممنوعیت واردات چوب، فشار بر حملونقل غیرقانونی در استان کرمان افزایش یافته و منابع طبیعی بهطور جدی با موارد تخلف برخورد میکند.
ابوالحسنی «زراعت چوب» را یکی از راهکارهای کلیدی برای تأمین نیازهای داخلی و کاهش فشار بر منابع طبیعی دانست. وی اظهار داشت: اگر مردم به منابع آب مطمئن دسترسی داشته باشند، اداره منابع طبیعی آمادگی دارد تا عرصههایی را جهت کاشت گونههای مناسب برای صنایع کاغذسازی بهصورت اجاره در اختیار آنها قرار دهد. وی افزود که این اداره علاوه بر واگذاری زمین در چارچ چارچوب ضوابط، میتواند امکان تأمین نهال را نیز فراهم کند تا توسعه زراعت چوب به جایگزینی مؤثر برای واردات تبدیل شود.
وی همچنین به یک نمونه موفق اشاره کرد و گفت: یکی از مجریان پیشرو در طرحهای زراعت چوب در استان، فردی است که با استفاده از پساب گاوداری خود اقدام به کشت چوب کرده و از این طریق توانسته است درآمد پایدار ایجاد کند.
زراعت چوب میتواند فشار بر منابع طبیعی را کاهش و درآمد پایدار ایجاد کند.
نصب دوربین نظارتی با برد ۴۰ کیلومتر برای حفاظت از تاغزارهای کرمان
ابوالحسنی درباره روشهای نوین حفاظت از این عرصهها گفت: پاسگاه ویژه مناطق کرمان تمرکز ویژهای بر حفاظت از تاغزارهای اطراف شهر دارد و در کنار حضور نیروهای یگان حفاظت، از تجهیزات پایش مدرن نیز استفاده میشود.
وی افزود: یک دوربین حفاظتی با قابلیت چرخش (Rotating) و برد ۴۰ کیلومتر خریداری شده که عملیات نصب آن در محور «جوپار» در حال انجام است. با بهرهگیری از این فناوری، بخش وسیعی از محدوده اطراف شهر کرمان بهطور مستمر تحت نظارت خواهد بود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری شمال استان کرمان اعلام کرد که یگان حفاظت از منابع طبیعی علاوه بر دوربینهای نظارتی، از پهپادها نیز برای پایش عرصهها استفاده میکند؛ بهویژه در مناطقی که دسترسی خودرویی به آنها میسر نیست، این فناوری نقش کلیدی در نظارت ایفا میکند.
ابوالحسنی با تأکید بر اهمیت حیاتی احیای پوشش گیاهی مراتع اظهار داشت: چنانچه بتوانیم پوشش گیاهی مناطق مرتعی و بهویژه مراتعی که در معرض خطر بیابانی شدن قرار دارند را بازسازی کنیم، از طریق برنامههای تدوینشده در سطح استان، میتوان روند گسترش بیابانها را مهار کرد.
وی همچنین خاطرنشان کرد که اگرچه استان کرمان تحت تأثیر تغییرات اقلیمی قرار دارد، اما با اجرای برنامههای احیا، مدیریت صحیح چرای دام، کنترل برداشت از منابع آب و پیشبرد طرحهای بیابانزدایی، میتوان فشار ناشی از پدیده بیابانزایی را کاهش داد.
بهرهگیری از پهپادها و دوربینهای نظارتی با برد ۴۰ کیلومتر برای پایش عرصهها.