صنعت استراتژیک پسته در استان کرمان با ابرچالشهایی نظیر خشکسالی حاد، قطعی مکرر برق و افت شدید بهرهوری روبهرو است؛ وضعیتی نگرانکننده که به باور صاحبنظران، در صورت فقدان اقدام فوری میتواند بحران پسته کرمان را عمیقتر کرده و به حذف تدریجی طلای سبز ایران از بازارهای بینالمللی بینجامد.
صنعت تاریخی پسته کرمان با تنگناهای فلجکنندهای چون تنش آبی شدید، قطعی برق و افت فاحش بهرهوری مواجه است؛ وضعیتی بحرانی که به باور کارشناسان، در صورت تداوم بیعملی و انفعال مدیریتی میتواند سرنوشت تلخ فرش دستباف را برای طلای سبز در بازارهای جهانی تکرار کند.
به گزارش اتحاد ما، بر اساس برآوردها سطح زیرکشت باغهای پسته در استان کرمان به بیش از ۲۰۰ هزار هکتار میرسد؛ محصولی استراتژیک که معیشت مستقیم بالغ بر ۱۵۰ هزار نفر به آن وابسته است و طبق آمارهای رسمی تا سال ۱۴۰۰، زنجیره اشتغال غیرمستقیم آن جمعیتی حدود یک میلیون نفر را زیر پوشش قرار داده است.
شهرستانهای رفسنجان، سیرجان، شهربابک و زرند قطبهای اصلی تولید این محصول در استان کرمان به شمار میروند. پیرامون این کالای باارزش، منظومهای از فعالیتهای اقتصادی اعم از باغداری، فرآوری، صنایع بستهبندی، شبکه حملونقل، بازرگانی داخلی و بینالمللی، خدمات فنی و مشاوره و همچنین ایجاد فرصتهای شغلی گسترده فصلی و پایدار در سطح منطقه شکل گرفته است.
پسته کرمان دهههاست که جایگاهی پررنگ و رقابتی در بازارهای جهانی دارد؛ زنجیرهای جامع از تولید تا فروش با سرمایهگذاریهای عظیم ایجاد کرده و نقشی محوری در ارزآوری و ارتقای تجارت خارجی غیرنفتی ایفا میکند. با این حال، صنعت باسابقه و ارزآور پسته در استان کرمان بهویژه طی سالهای اخیر با بحرانهای بنیادین دستوپنجه نرم میکند.
افت شدید سفرههای آب زیرزمینی و تنش اقلیمی، بقای باغات و تولید پسته در کرمان را تهدید میکند.
هشدار نسبت به ابعاد بحران پسته کرمان و افول جایگاه طلای سبز
هرچند نوسانات سالانه تولید پسته تابع متغیرهای گوناگون است، اما برآیند تحلیل صاحبنظران حاکی از آیندهای نگرانکننده برای پسته استان کرمان است. در همین زمینه، محسن جلالپور، صادرکننده نمونه پسته و رئیس پیشین اتاقهای بازرگانی ایران و کرمان، تصریح کرد که در صورت تداوم انفعال در برابر موانع پیش رو، این محصول ارزآور نیز همانند قالی نامدار کرمان، جایگاه خود را در عرصه بازارهای جهانی از دست خواهد داد.
این فعال اقتصادی معضلات اساسی زنجیره ارزش پسته را برشمرد و تأکید کرد که در حوزه کشت و باغبانی، تنش شدید آبی مبرمترین چالش است. تداوم خشکسالیها، افت شدید سطح سفرههای آب زیرزمینی، اضمحلال منابع پایدار و پدیده فرونشست اراضی، تابآوری باغهای پسته را تا مرز بحران تقلیل داده است. علاوه بر این، آثار تغییرات اقلیمی نظیر یخبندانهای بهاره و موجهای گرمایی نامتعارف، همهساله بخش قابلملاحظهای از ثمر درختان را نابود میکند؛ مسائلی که با افت بهرهوری، گرانی نهادهها و جهش هزینهها، گسترش آفاتی چون پسیل و نگرانیها پیرامون حد مجاز باقیمانده سموم دوچندان شده است.
در عرصه صادرات نیز فعالان داخلی زیر فشار بوروکراسی مزمن و مقررات خلقالساعه ناگزیرند به مصاف رقبای فناور آمریکایی بروند؛ رقبایی که از زیرساختهای فناورانه و بهرهوری بالا سود میبرند. در نتیجه، اگرچه چرخه صادرات متوقف نشده، اما جایگاه ایران در تجارت جهانی پسته روندی نزولی به خود گرفته است.
جلالپور در نشست اخیر خود با اصحاب رسانه با بازخوانی پیشینه بحرانها یادآور شد: «در سال ۱۳۷۶ و حدود ۳۰ سال پیش، پس از اعمال ممنوعیت واردات پسته ایران از سوی اروپا به دلیل آفلاتوکسین، اشاره کردم که بحران آن برهه موقتی است و مسئله راهبردی پسته در آینده، بهرهوری و مؤلفههای تولید خواهد بود؛ هشداری که در سه دهه گذشته مغفول ماند.»
این تحلیلگر اقتصادی خاطرنشان کرد: «در شرایط فعلی میانگین برداشت پسته در باغات کشور به زیر ۵۰۰ کیلوگرم در هکتار تنزل یافته و بهای تمامشده رشدی چشمگیر داشته است؛ چنانکه بر اساس برآوردهای سال ۱۴۰۳، بهای تمامشده هر کیلوگرم پسته برای باغدار ایرانی معادل ۶.۴ دلار محاسبه شد، رقمی که تقریبا دو برابر هزینه تولید رقبای آمریکایی است.»
راهکارهای نجات طلای سبز کرمان از سراشیبی سقوط
کاهش چشمگیر برداشت سالانه پسته و ضرورت گذار به روشهای نوین آبیاری و مدیریت علمی باغات.
بخش کشاورزی استان کرمان و بهویژه باغات پسته، طی سالهای اخیر با چالشهای اقلیمی متعددی از جمله افت شدید سفرههای آب زیرزمینی، شوری منابع آب و خاک و تغییرات دمایی ناگهانی روبهرو است؛ عواملی که میزان بهرهوری این محصول ارزشمند صادراتی را بهطور چشمگیری کاهش داده است. بر اساس ارزیابیهای کارشناسان، تداوم این وضعیت نهتنها آینده معیشتی هزاران کشاورز بومی را به خطر میاندازد، بلکه جایگاه پسته ایران را در بازارهای جهانی نیز با تهدید جدی روبهرو میسازد.
به گزارش اتحاد ما، کارشناسان حوزه آب و کشاورزی تأکید میکنند که برای مهار بحران پسته کرمان و نجات طلای سبز از سراشیبی سقوط، اصلاح الگوی کشت سنتی و گذار به سیستمهای نوین آبیاری تحت فشار و زیرسطحی ضرورتی انکارناپذیر است. توسعه پژوهشهای دانشبنیان، معرفی پایههای مقاوم به تنشهای شوری و خشکی و همچنین اجرای برنامههای هدفمند آبخیزداری از جمله راهکارهای کلیدی است که در صورت حمایت ساختاریافته نهادهای مسئول، میتواند پایداری تولید پسته را در این خطه تضمین کند.
هشدار نسبت به سقوط تدریجی پسته ایران در سایه بحران آب و عقبماندگی از رقبا
جلالپور با تأکید بر اینکه پسته ایران در عرصه رقابت جهانی عقب مانده است، عامل اصلی آن را پایین بودن بهرهوری دانست و تصریح کرد: در حالی که باغداران آمریکایی گاهی ۶ تا ۷ برابر ما در هر هکتار محصول برداشت میکنند، تولید در کشور ما با چالشهایی جدی چون خردهمالکی، شیوههای سنتی، اتلاف منابع ارزشمندی همچون آب و خاک، و غفلت از مدیریت یکپارچه و ارتقای بهرهوری روبهرو است.
رئیس پیشین اتاق بازرگانی کرمان با انتقاد از خرد شدن پیوسته اراضی پسته بر اثر تقسیم ارث یادآور شد: میانگین مساحت باغات در ایران کمتر از ۲ هکتار است، در حالی که این رقم در آمریکا دستکم به ۶۰ هکتار میرسد و همین وسعت مزارع و مدیریت نوین، بازدهی مزارع آنها را چندین برابر اراضی ایران رسانده است.
این فعال باسابقه بازار پسته درباره وضعیت برداشت در سال جاری اظهار داشت: ارزیابیها از افت چشمگیر محصول حکایت دارد؛ پیشبینیهای خوشبینانه ۴۰ تا ۴۵ درصد و برآوردهای بدبینانه ۲۰ تا ۲۵ درصد میانگین تولید سالهای قبل است. به باور من، امسال تنها ۳۰ تا ۳۵ درصد میانگین برداشت سالانه—یعنی حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار تن از ظرفیت ۲۲۰ هزار تنی همیشگی—محقق خواهد شد.
وی با اشاره به کیفیت نامطلوب محصول امسال افزود: نوسانات و قطعی مکرر برق و بهتبع آن بینظمی در آبیاری، بخش قابلتوجهی از محصول را پوک کرده است. امسال روزانه ۶ ساعت خاموشی داشتیم که این یک فاجعه تمامعیار برای باغات است؛ چرا که ۶ ساعت بیبرقی بهمعنای ۸ ساعت اختلال در آبرسانی و از بین رفتن بهرهوری لازم برای آبیاری است.
رئیس پیشین اتاق بازرگانی ایران همچنین بحران کمی و کیفی آب را خطری مهلک دانست و گفت: عمق چاهها و درجه شوری آب بهشدت افزایش یافته و علاوه بر این، در تأمین سموم و کودهای استاندارد و مهار باقیمانده سموم با مشکلات حادی دستبهگریبان هستیم.
جلالپور در تشریح اوضاع بازار خاطرنشان کرد: بازار فروش پسته در سال جاری تنها بهدلیل افت شدید عرضه و افزایش نرخ ارز برای عرضهکنندگان مناسب خواهد بود، چرا که بهای این محصول وابستگی مستقیمی به نرخ ارز دارد و تقاضا نیز همچنان وجود دارد؛ با این حال، بنیه تولید بسیار ضعیف است و با روند کنونی امیدی به بهبود آن نمیرود.
وی یادآور شد: در سال ۱۳۷۶ هشدار داده بودم که ظرف ۳۰ تا ۴۰ سال آینده از گردونه بازار صادراتی حذف خواهیم شد و امروز این اتفاق بهرغم انکار برخی، گامبهگام در حال وقوع است.
این کارشناس با اشاره به تبعات دگرگونیهای اقلیمی تصریح کرد: ردپای تغییرات اقلیمی هماکنون در تغییر زمان برداشت در ۲ منطقه در استان کرمان کاملا مشهود است. افزایش بیسابقه دما که سال گذشته به ۴۲ درجه در مرداد و ۳۸ درجه در بهار رسید، سبب تشدید آفات، افت کیفیت، و پوکی محصول شده است.
امروزه صنعت پسته کرمان میان دو لبه قیچی «افت تولید» و «موانع تجارت خارجی» گرفتار آمده است؛ وضعیتی که مهار آن در گرو اتخاذ راهبردی فراگیر شامل مدرنسازی باغات، بهرهوری آب، سازگاری اقلیمی، مدیریت علمی آفات، رعایت شاخصهای کیفی صادرات و اصلاح سازوکار تعهدات ارزی صادرکنندگان است.
در همین راستا، محمدعلی طالبی، استاندار کرمان، در نشست خبری دو هفته پیش خود به مناسبت هفته دولت با اشاره به تلاشهای انجامشده برای رفع موانع اداری صادرات از طریق همافزایی دستگاههای استانی نظیر گمرک، دانشگاه علوم پزشکی و معاونت غذا و دارو، تأکید کرد که حل بخش بنیادین این چالشها به تصمیمگیری در سطح کلان وابسته است و از همین رو، تشکیل فوری نشست شورای عالی پسته با حضور وزیر جهاد کشاورزی مطالبه شده است.