کشاورزان دشتخاک زرند با وجود تولید زعفرانی با کیفیت جهانی، در چنگال فروش خام و نبود صنایع تبدیلی گرفتار شدهاند و سود اصلی این محصول از منطقه خارج میشود.
زعفران که در بازارهای جهانی با نام «طلای سرخ» شناخته میشود، یکی از ارزشمندترین و گرانبهاترین ادویههای جهان است که جایگاه استراتژیک ویژهای در بخش کشاورزی و صادرات ایران دارد. ایران با تولید بیش از ۹۰ درصد زعفران جهان، بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده این محصول محسوب میشود. این گیاه به دلیل نیاز آبی بسیار کم، مقاومت بالا در برابر شرایط اقلیمی دشوار و کاربردهای گسترده در صنایع غذایی، آشپزی و دارویی، از باارزشترین محصولات حوزه کشاورزی است.
استان کرمان با بهرهگیری از تنوع جغرافیایی و اقلیمی خود، در سالهای اخیر با تغییر الگوی کشت به سمت زعفران، گام مهمی در مقابله با بحران کمآبی برداشته است. در این میان، مناطق دشتخاک و سربنان در شهرستان زرند، به عنوان قطبهای اصلی و پیشرو تولید زعفران در استان شناخته میشوند که حدود سه دهه است فعالیتهای کشت و برداشت در این مناطق جریان دارد. فصل برداشت زعفران در زرند نیز معمولا از اواسط آبان آغاز شده و تا نیمه نخست آذر ماه ادامه مییابد.

منظره مزارع زعفران در منطقه دشتخاک زرند استان کرمان
مزارع منطقه دشتخاک در فصل برداشت، با پوشش بنفش و طلایی، منظرهای خیرهکننده رقم میزنند. به گفته کشاورزان منطقه، کیفیت زعفران تولید شده در دشتخاک و سربنان با زعفران خراسان برابری میکند و آزمایشهای کارشناسی نیز این موضوع را تأیید کرده است.
یدالله ضیاالدینی، از کشاورزان باسابقه و پیشرو در منطقه دشتخاک، در گفتگو با خبرنگار «اتحاد ما» اظهار داشت که از سال ۱۳۷۵ در این حوزه فعالیت میکند. وی که در حال حاضر مدیریت ۲ هکتار مزرعه زعفران را بر عهده دارد، پیشبینی میکند که امسال از هر هکتار حدود ۴ کیلوگرم محصول برداشت شود. ضیاالدینی با اشاره به تأثیر بارندگیهای سال گذشته بر میزان محصول، تأکید کرد که در صورت مساعد بودن شرایط بارندگی و وضعیت آب در منطقه، پتانسیل برداشت زعفران میتواند به ۱۰ تا ۱۲ کیلوگرم در هر هکتار نیز برسد.

فرآوری سنتی و نیمهصنعتی زعفران در مزارع دشتخاک زرند
بحران در زنجیره تولید زعفران دشتخاک زرند؛ از چالش قطعی برق تا نبود بستهبندی صنعتی
یدالله ضیاالدینی، از کشاورزان زعفران در منطقه دشتخاک زرند، در گفتگو با خبرنگار اظهار داشت که زعفران این منطقه مشتریان فراوانی دارد. وی با اشاره به تغییر الگوی کشت در این منطقه گفت: «پیش از این در اراضی خود گندم، یونجه و جو کشت میکردیم، اما به دلیل سودآوری بالای زعفران، بهتدریج سطح زیر کشت این محصول را افزایش دادیم. البته علاوه بر زعفران، کشت محصولات کمآب دیگری مانند زرشک و گل محمدی را نیز در دستور کار داریم.»
ضیاالدینی با تأکید بر مزایای اقتصادی این محصول افزود که انتخاب زعفران به دلیل مصرف پایین آب در مقایسه با محصولاتی نظیر گندم و همچنین بازدهی مالی مناسب نسبت به هزینهها بوده است. وی همچنین خاطرنشان کرد که با اجرای طرح نوین آبیاری بارانی، میزان مصرف آب کاهش یافته است و البته بارشهای طبیعی نیز نقش موثری در افزایش کیفیت و کمیت محصول داشته است.
این کشاورز با قدردانی از حمایتهای جهاد کشاورزی در ترویج کشت زعفران در شهرستان زرند، نسبت به چالشهای پیش رو هشدار داد و گفت: «در سالهای اخیر، قطعی برق در فصل برداشت زعفران برای کشاورزان مشکلات جدی ایجاد کرده است. از مسئولان درخواست داریم برای جلوگیری از خسارت به کشاورزان، وضعیت قطعی برق در زمان برداشت محصول مدیریت شود.» وی همچنین خواستار توزیع بهموقع کود توسط مدیران جهاد کشاورزی شد تا امکان برداشت محصولی با کیفیت و کمیت بیشتر فراهم شود.
فروش عمده در سایه نبود بستهبندی و تجاریسازی
سید عباس حسینی، از فعالان حوزه زعفران در دشتخاک زرند، با اشاره به رونق فعلی بازار خرید و فروش این محصول گفت: «در حال حاضر قیمت هر کیلوگرم زعفران در این منطقه بین ۳۰۰ تا ۳۲۰ میلیون تومان است که با آغاز فصل برداشت، نسبت به ماه گذشته کاهش اندکی داشته است.» وی افزود که زعفران دشتخاک مشتریان زیادی دارد و خریداران از شهرستانهای مجاور و حتی خارج از استان برای تهیه گل و سایر محصولات زعفران به این منطقه میآیند.
حسینی با انتقاد از شیوه فروش محصولات، به فروش عمده و فلهای زعفران توسط کشاورزان اشاره کرد و گفت: «با وجود کیفیت بسیار بالای زعفران دشتخاک، در زمینه تجاریسازی و بستهبندی آن اقدامات جدی صورت نگرفته است. اگرچه برخی تلاش کردهاند زعفران را با برند شخصی خود بستهبندی کنند، اما بیشتر محصول همچنان به صورت عمده فروخته میشود.»
وی در پایان تأکید کرد که فرآوری و بستهبندی نقش تعیینکنندهای در افزایش قیمت و سودآوری محصول دارد. وی افزود: «برای شناخته شدن بیشتر زعفران دشتخاک در بازار، نیاز مبرم به سرمایهگذاری در صنایع تبدیلی و تقویت زنجیره تولید در این منطقه وجود دارد.»

چالش فروش فلهای و نبود بستهبندیهای صنعتی در زرند
تولید ۱۵۰۰ کیلوگرم زعفران دشتخاک زرند
مدیر مرکز جهاد کشاورزی منطقه دشتخاک و سربنان زرند با اشاره به روند افزایشی کشت زعفران در سالهای اخیر، اعلام کرد که شهرستان زرند با ۴۵۰ هکتار زیر کشت، رتبه نخست کاشت زعفران در استان کرمان را دارا است. وی افزود که از این میزان، ۱۵۰ هکتار از مزارع زعفران به مناطق دشتخاک و سربنان اختصاص دارد.
سمیه عربپور اظهار داشت که بهترین زمان برای کاشت زعفران از نیمه خرداد تا تیرماه است و فصل برداشت نیز از اواخر مهرماه آغاز شده و تا اوایل آذر ادامه مییابد. وی با اشاره به عملکرد حدود چهار کیلوگرم در هر هکتار، میزان تولید زعفران در منطقه دشتخاک را تقریبا ۱۵۰۰ کیلوگرم برآورد کرد.
وی تأکید کرد که طی ۲۵ سال گذشته، به دلیل نیاز آبی کم و سودآوری بالا، کشاورزان و مردم منطقه استقبال بسیار زیادی از کشت و تولید این محصول داشتهاند.

روند افزایش زیر کشت زعفران در شهرستان زرند
فرآوری سنتی و نیمهصنعتی زعفران
مدیر مرکز جهاد کشاورزی دشتخاک زرند خاطرنشان کرد که پس از برداشت گلهای زعفران، فرآوری و بستهبندی محصول توسط کشاورزان و اهالی منطقه به صورت سنتی و نیمهصنعتی انجام میشود. وی افزود با وجود تلاشهایی که در سالهای اخیر برای سرمایهگذاری و ایجاد صنایع تبدیلی و فرآوری زعفران در مناطق دشتخاک و سربنان صورت گرفته است، اما این اقدامات هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است.
عربپور تصریح کرد که برندسازی و تجاریسازی برای بازاریابی و فروش زعفران دشتخاک اهمیت حیاتی دارد، اما تاکنون اقدام مؤثری در این زمینه صورت نگرفته است. این محصول باکیفیت هنوز به طور کامل در سطح کشور و حتی استان کرمان معرفی نشده است؛ لذا فعالان این حوزه باید با استفاده از برندسازی و بستهبندیهای مدرن و مطابق با استانداردهای جهانی، اقدام به عرضه آن کنند.
وی با اشاره به حمایتهای مرکز جهاد کشاورزی از زعفرانکاران گفت که برخلاف سالهای گذشته، میزان تسهیلات پرداختی به کشاورزان کاهش یافته است. با این حال، برگزاری کلاسهای آموزشی و ترویجی جهت توسعه کشت محصولات کمآب مانند زعفران، از جمله بازدیدهای مکرر و ارائه توصیههای تغذیهای و تشخیص آفات و بیماریها، همچنان در دستور کار قرار دارد و با جدیت دنبال میشود.

نبود صنایع تبدیلی باعث خروج سود زعفران از منطقه دشتخاک میشود
ظرفیتهای بالای تولید زعفران دشتخاک زرند؛ نبود صنایع تبدیلی، سود این محصول را به خارج از استان میبرد
تولید زعفران در مناطق دشتخاک و سربنان شهرستان زرند، پتانسیل اقتصادی بسیار قابل توجهی دارد. اکبر فضائلی، دهیار دهستان دشتخاک، با اشاره به اهمیت این محصول اعلام کرد که در حال حاضر حدود چهار هزار نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم در بخشهای کشت، برداشت، فرآوری و فروش زعفران در این منطقه مشغول به فعالیت هستند که این امر منجر به درآمدزایی مناسبی برای ساکنان منطقه شده است.
با این حال، فرآیند تولید همچنان با چالشهای ساختاری روبروست. در حال حاضر، جداسازی گلهای زعفران پس از برداشت عمدتا در منازل انجام میشود و مراحل خشک کردن و بستهبندی نیز در کارگاههای محلی و با استفاده از روشهای سنتی و نیمهصنعتی صورت میگیرد. فضائلی با تأکید بر نبود صنایع تبدیلی و فرآوری پیشرفته در دشتخاک زرند، خاطرنشان کرد که اگرچه در سالهای گذشته تلاشهایی برای جذب سرمایهگذار جهت احداث واحدهای فرآوری صورت گرفته بود، اما نتایج مطلوبی حاصل نشد؛ با این حال، برنامهریزیها برای جذب سرمایهگذاران جدید در این حوزه همچنان ادامه دارد.
یکی از بحرانهای اصلی در این زنجیره، خروج گسترده محصول به صورت خام است. طبق گفته دهیار دشتخاک، ۷۰ درصد از محصول زعفران منطقه به صورت عمده به خارج از منطقه فروخته میشود، چرا که هنوز فرآیند برندسازی و تجاریسازی با بستهبندیهای مناسب در این منطقه شکل نگرفته است.
با وجود اینکه مناطق دشتخاک و سربنان ظرفیتهای بسیار بالایی در تولید این محصول ارزشمند دارند، اما طی ۳۰ سال گذشته، توسعه چندانی در زمینه فرآوری و بستهبندی صورت نگرفته است. این وضعیت باعث شده تا زنجیره ارزش افزوده و سود حاصل از تولید زعفران، به جای ماندن در منطقه، از طریق اقدامات سنتی به خارج از استان منتقل شود؛ موضوعی که نیازمند برنامهریزیهای دقیق و تحول بنیادین در ساختار تولید و فروش است.