برخلاف باور عمومی، عادت مطالعه نسل زد کاهش نیافته، بلکه این نسل تنها ابزارهای خود را از کاغذ به صفحه نمایش تغییر داده است. این گزارش به بررسی چرایی و چگونگی تحول در سبک خواندن این نسل میپردازد.
به گزارش اتحاد ما، کتاب همواره ستون اصلی تمدن بشری بوده است. آنچه بشر در طول قرنها از طریق واژگان به نسلهای بعدی منتقل کرده، مسیر پیشرفت فردی و اجتماعی را هموار ساخته است. مطالعه در دنیای پرهیاهوی امروز، نه تنها پناهگاهی برای آرامش ذهن و رهایی از روزمرگی است، بلکه با گسترش دایره لغات و ارتقای مهارتهای زندگی، موجب تعمیق همدلی و درک متقابل میان انسانها میشود.
یک جامعه کتابخوان، سرمایهای ارزشمند و قدرتمند محسوب میشود. زمانی که مطالعه به یک عادت عمومی تبدیل شود، سطح آگاهی شهروندان ارتقا یافته است و این آگاهی در اندیشه، رفتار و عملکرد تمامی ارکان جامعه نمود پیدا میکند. این سطح از آگاهی، زمینهساز شکوفی خلاقیت و نوآوری شده و تأثیر عمیقی بر فرهنگ، اقتصاد و کیفیت زندگی جامعه میگذارد.
امروزه جامعه با پدیده «نسل زد» (Gen Z) روبرو شده است؛ نسلی که از کودکی با ابزارهای دیجیتال، اینترنت و گوشیهای هوشمند بزرگ شده است. این فناوریها بخشی از هویت و زیست روزمره آنها را تشکیل میدهند و به همین دلیل، علایق، سرگرمیها و رفتارهای آنها با نسلهای پیشین تفاوتهای آشکاری دارد.
برخلاف تصور رایج، پژوهشگران و کارشناسان معتقدند عادت مطالعه نسل زد کاهش نیافته است، بلکه این نسل به شیوههای متفاوتی به دنبال خواندن و تجربه کردن است. زیستبوم دیجیتال، ابزار و شیوه مطالعه آنها را تحت تأثیر قرار داده است، هرچند مطالعه از طریق کتابهای کاغذی را نیز برای تنوعبخشی به زندگی و فرار از فضای دیجیتال حفظ کردهاند. همچنین، سلیقه ادبی این نسل با نسلهای گذشته متفاوت است؛ در حالی که نسلهای پیشین با ادبیات کلاسیک و رمانهای فلسفی و اجتماعی آشنایی بیشتری داشتند، باید تغییر ذائقه و رویکرد نسل جدید را به رسمیت شناخت.

پیوند میان کتابهای سنتی و ابزارهای دیجیتال در سبک زندگی نسل زد.
سبک و سلیقه و تغییر در عادت مطالعه نسل زد
شایان، جوان ۱۸ سالهای که بهتازگی آزمون کنکور را پشت سر گذاشته است، از علاقه خود به مطالعه میگوید. او معتقد است اگرچه مطالعه اولویت اصلی زندگیاش نیست، اما برای رهایی از افکار منفی روزمره به سراغ کتاب میرود. او بیشتر به رمانهای جنایی و معمایی، کتابهای انگیزشی، زندگینامهی افراد موفق و مشهور، روانشناسی و سیاست علاقهمند است.
او همچنین خاطرنشان کرد که به دلیل هزینههای بالای کتابهای چاپی و دشواری در نگهداری آنها، ترجیح میدهد از نسخههای دیجیتال استفاده کند که با هزینه بسیار کمتر یا حتی بهصورت رایگان در فضای مجازی در دسترس هستند. آخرین تجربهی او مطالعهی یک کتاب دیجیتال دربارهی زندگی یک فرد خودساخته بود که برای او بسیار آموزنده بود.
ارغوان، دختر ۱۶ سالهای که به رمانهای مصور نوجوانانه با موضوعات فانتزی و زامبی علاقه دارد، میگوید از کودکی به دلیل حمایت والدینش با کتابهای متنوع بزرگ شده است. او از اشتراکگذاری کتابها با همکلاسیهایش در مدرسه میگوید و بیشتر به ژانرهای معمایی، فانتزی و تاریخی گرایش دارد، هرچند با شروع فصل مدرسه، زمان مطالعهی کتابهای غیردرسیاش کاهش یافته است.
او همچنین به استفاده از کتابهای صوتی در شبها و مطالعهی خلاصهی کتابها در شبکههای اجتماعی اشاره کرد؛ راهکاری که به دلیل محدودیت زمانی و هزینهی بالای کتابهای اصلی، برای او بسیار کاربردی است. ارغوان علاوه بر این، مطالعه در فضاهای عمومی، بهویژه کافههای کتاب را دوست دارد، زیرا این فضا فرصتی برای معاشرت با دیگران و آشنایی با کتابهای جدید فراهم میکند.

استفاده از کتابهای صوتی و نسخههای الکترونیک راهکاری کاربردی برای نسل جدید است.
تصویر واقعی از نسل زد؛ فراتر از کلیشهها در دنیای مطالعه دیجیتال
عباس تقیزاده، استاد دانشگاه و پژوهشگر علوم اجتماعی، با اشاره به وجود تصورات کلیشهای درباره نسل زد (Gen Z)، تأکید کرد که برای درک درست این نسل، باید به دنبال تصویری واقعیتر بود. وی افزود که این امر مستلزم انجام پژوهشهای دقیق و تعامل مستقیم با آنهاست؛ چرا که با نسلی که در بستر رسانههای تعاملی و مشارکتی رشد کرده است، نمیتوان با رویکردهای سنتی و «از بالا به پایین» برخورد کرد.
تصویر واقعی از نسل زد در برابر کلیشهها
تقیزاده در ادامه توضیح داد که این نسل هم به کتابهای چاپی و هم به نسخههای دیجیتال علاقهمند است، هرچند اغلب آنها را در حال مطالعه از طریق نمایشگر تلفنهای هوشمند یا رایانهها میبینیم. او خاطرنشان کرد که سبک مطالعه و موضوعات مورد علاقه این گروه با نسلهای پیشین متفاوت است و پلتفرمهای دیجیتال، زندگی روزمره آنها را شکل داده و آنها را به نسل بومی دیجیتال تبدیل کرده است.
وی تصریح کرد که اگرچه رسانههای چاپی در دورههای تاریخی مختلف اهمیت بالایی داشتهاند، اما در دنیای امروز و با پیشرفتهای فناورانه، سهم آنها در بازار کاهش یافته است. با این حال، رسانههای چاپی همچنان به دلیل اعتبار، ماندگاری و فراهم کردن بستری برای مطالعه عمیق و بدون حواسپرتی، جایگاه خود را حفظ کردهاند.
این پژوهشگر علوم اجتماعی کرمان همچنین به تغییرات در بازار کار رسانهای اشاره کرد و گفت: آمارهای جهانی نشاندهنده کاهش تعداد شاغلان در بخشهای سنتی مانند چاپ کتاب، روزنامه و مجله هستند. این روند نشان میدهد که تولیدکنندگان محتوا برای بقا، ناچار به همگامسازی با نوآوریها و فناوریها شدهاند و اکنون بیشتر به سمت ارائه محتوای چندرسانهای حرکت میکنند.
دلبستگی نسل زد به فضای دیجیتال
تقیزاده با اشاره به پیوند عمیق این نسل با دنیای دیجیتال، گفت که نسل زد به نسخه چاپی کتاب محدود نیست و همزمان از قالبهای متنوعی مانند پادکست، کتابهای صوتی، نسخههای آنلاین و الکترونیک نیز استفاده میکند.
وی در پایان خاطرنشان کرد که امروزه با پدیده «همگرایی فناوریهای ارتباطی»، شاهد ادغام رسانهها هستیم. برای نمونه، از طریق یک تلفن همراه میتوان به انبوهی از کتابها، فیلمها و پادکستها دسترسی داشت. با توجه به این شرایط، کتاب نیز باید در مسیر همگرایی حرکت کند و به شکلی رادیویی، تصویری و چندرسانهای بازتعریف شود.

همگرایی رسانهها و فناوریهای ارتباطی در دنیای مطالعه امروز.
ضرورت تطبیق با سبک زندگی جدید؛ راهکارهای جذب نسل زد به دنیای کتاب و فناوری
انطباق با تحولات و سبکهای جدید زندگی
وی با تأکید بر اینکه نویسندگان باید برای ورود به دنیای مطالعه نوجوانان، ذائقه آنان را بهدرستی بشناسند، خاطرنشان کرد که اگرچه مفاهیم سنتی تا حدی تغییر کردهاند، اما این به معنای کنار گذاشتن قالبهای پیشین نیست؛ بلکه هدف، انطباق و همراهی با روند تحولات و سبک مصرف رسانهای نسل جدید است.
این استاد دانشگاه کرمان افزود که یکی از موضوعات حیاتی که باید در کشور بیشتر مورد توجه قرار گیرد، حفظ حقوق مادی و معنوی نویسندگان و مؤلفان در تولید آثار الکترونیک و چندرسانهای است. وی معتقد است با تضمین حقوق مؤلفان، سهم تولید و انتشار کتاب در قالبهای غیرچاپی افزایش یافته است و نویسندگان فرصت بیشتری برای تعامل با انتخابهای نسل زد پیدا خواهند کرد.
وی همچنین اشاره کرد که امروزه نه تنها نسل جوان، بلکه حتی نسلهای میانسال و بالاتر نیز به نسخههای غیرچاپی کتاب تمایل دارند. بنابراین، تطبیق قوانین و قالبهای ارائه آثار با نیاز مخاطب، هم برای نویسنده و هم برای خواننده سودمند است؛ چرا که هرچه دامنه دسترسی و انتخاب خواننده گستردهتر باشد، احتمال فروش و مطالعه آثار نیز بیشتر خواهد شد.
تقیزاده در ادامه عوامل مؤثر بر ارتقای مطالعه مفید را شامل الگو بودن خانواده، ترویج مطالعه غیردرسی در مدارس، تنوع محتوا و جذابیت در طراحی و انتشار دانست. وی تصریح کرد که اگر نسل جدید لذت مطالعه را تجربه کند، به سمت کتاب جذب خواهد شد، اما سیاستها و برنامههایی نظیر تمرکز بیش از حد بر کنکور و تستزنی، یا بیتوجهی به سلیقه و تنوع موضوعات در مراکز آموزشی و فرهنگی، میتواند منجر به «کتابگریزی» شود و مانع از شکلگیری حس لذتبخش خواندن در زمان مناسب گردد.
ضرورت پیوند عمیق خانوادهها با مراکز کتابخوانی
این پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی بر لزوم تغییر در رویکرد کانونهای پرورش فکری کودکان و نوجوانان و کتابخانههای عمومی تأکید کرد. وی گفت این مراکز نباید صرفا به محل رفتوآمد دانشجویان و کنکورخوانها تبدیل شوند، بلکه باید پیوند عمیقتر و گستردهتری با خانوادهها و اقشار متوسط جامعه برقرار کنند.
وی با اشاره به نقش رسانهها افزود که اگرچه رسانههای چاپی همچنان برای بخشی از نسل زد اهمیت دارند، اما رسانههای دیجیتال به عنوان رسانه غالب در شکلدهی به انگیزه و عادات خواندن آنان، جایگاه ویژهای یافتهاند.
تقیزاده با ارائه نمونههای بینالمللی، به کشورهایی مانند فنلاند اشاره کرد که مطالعه را به یک آیین مدنی در زندگی خانوادگی تبدیل کردهاند. همچنین ایسلند را نمونهای دانست که در آن خانوادهها در تعطیلات، کتاب را به عنوان هدیه به یکدیگر میدهند و ژاپن را که با وجود اقتصاد پیشرفته دیجیتال، فرهنگی را حفظ کرده که در آن کتاب بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره است.
این محقق افزود که پژوهشها نشان میدهند دانشآموزان نسل زد که از مطالعه لذت میبرند، عملکرد تحصیلی قویتری دارند. این نسل از ویژگیهای لمسی و نوستالژیک کتابهای چاپی لذت میبرند، اما همزمان برای راحتی و سرگرمی از فرمتهای دیجیتال استفاده میکنند.
در نهایت، وی تأکید کرد که «لذت» نقطه ورود به دنیای کتاب است و مدارس باید مطالعه را با گفتوگو ترکیب کنند و به نوجوانان حق انتخاب بدهند. همچنین ارتقای سواد دیجیتال انتقادی برای نسل زد ضروری است تا بتوانند حجم عظیم اطلاعات آنلاین را مسئولانه مدیریت کنند. از نظر وی، پرورش فرهنگ مطالعه پایدار در این نسل، مستلزم توجه به ویژگیهای بومی دیجیتال آنها در کنار حفظ نقاط قوت رسانههای چاپی است.