به گزارش زنان جهان – طاهره مهری: مجموعه کتاب های «هما» که توسط نشر اگر به بازار عرضه شده اند، به بررسی زندگی زنان نامدار و تأثیرگذار تاریخ ایران می پردازند؛ زنانی که در دوره های مختلف، چه در عرصه عمومی و چه در پشت پرده، صاحب قدرت و نفوذ بوده اند. در همین راستا، کتاب «شهبانوی نیکوکار؛ زندگی و زمانه ی گوهرشاد» به قلم مهدی سیدی فرخد منتشر شده است. این اثر به شرح زندگانی بانو گوهرشاد آغا، همسر سلطان شاهرخ تیموری می پردازد؛ بانویی که شهرت او نه تنها به دلیل جایگاه خانوادگی اش، بلکه به سبب ساخت مسجد جامع و باشکوه خود در مجاورت حرم حضرت رضا (ع) در مشهد، که ۶۰۰ سال پیش (سال ۸۲۱ هجری) بنا شده، است. در ادامه، گفت وگوی زنان جهان با مهدی سیدی فرخد، نویسنده و پژوهشگر تاریخ و جغرافیای تاریخی را می خوانید:
در مورد شخصیت بانو گوهرشاد چه می توان گفت؟
بانو گوهرشاد دارای دو هویت متمایز است؛ یکی برای مردم خراسان و مشهد که همواره با مسجد ساخته شده توسط او روبه رو هستند، و دیگری به عنوان یک زن تاریخ ساز و همسر سلطنتی که برای تمامی مردم ایران و جهان شناخته شده است. حدود ۲۵ یا ۲۶ سال پیش، به مناسبت ششصدمین سالگرد احداث مسجد گوهرشاد در سال ۸۲۱ هجری قمری، تصمیم گرفتیم کتابی درباره این بانو و موقوفات مربوط به مسجد او تالیف کنیم که با همکاری اداره اوقاف نیز انجام شد. در آن زمان، تیمی شامل حدود ۱۴ نفر تحت مدیریت من، کتاب مفصلی در دوازده فصل درباره ایشان نوشتیم.
برای ما که ساکن مشهد هستیم، تمرکز اصلی بر مسجد و موقوفات آن بود. من در سفرهای خود به بلخ، سمرقند و بخارا، هرگز مسجدی به عظمت و شکوه مسجد گوهرشاد ندیدم؛ شاید تنها مسجد جامع اصفهان با آن قابل مقایسه باشد. این مسجد با وسعت یک هکتار، از زیبایی بی نظیری برخوردار است و مهم تر از آن، موقوفات کرامندی دارد که ششصد سال است بدون وقفه، امور مسجد را اداره می کند. بر همین اساس، کتاب «مسجد و موقوفات گوهرشاد» در ده فصل منتشر شد که شامل احوال بانو، مشخصات معماری مسجد، شرح وقف نامه، جایگاه تاریخی ایشان و حتی کتابخانه مسجد نیز می شود.
دو سال پیش، نشر اگر پیشنهاد داد تا مجموعه ای درباره زنان تاریخ ساز ایران تهیه کنیم. وقتی پژوهش درباره ترکان خاتون به من پیشنهاد شد، معتقد بودم بانو گوهرشاد نیز در زمره این زنان بزرگ است. بنابراین، خلاصه ای از کتاب قبلی را با تمرکز بیشتر بر شخصیت خودِ گوهرشاد تدوین کردیم تا مخاطب آن فراتر از متخصصان، شامل تمامی مردم ایران و جهان شود.
گوهرشاد همسر شاهرخ تیموری بود؛ حکمرانی که در دوران خود بر قلمرو وسیعی از ایران تا افغانستان و از ازبکستان تا ترکمنستان فرمان می راند. بانو گوهرشاد نه تنها در مشهد، بلکه در هرات نیز مصلای بزرگی بنا کرد. او زنی بسیار تأثیرگذار بود که علاوه بر ثروت و قدرت، در مسائل سیاسی نیز نقش داشت؛ چنان که پس از وفات همسرش در سال ۸۵۰ هجری قمری، در تعیین جانشین سلطنت نقش تعیین کننده ای ایفا کرد که همین امر منجر به کشته شدن او در سال ۸۶۱ هجری قمری شد. در کتاب جدید، تلاش کردیم بیشتر بر شخصیت ایشان تمرکز کنیم، هرچند سایه عظمت مسجد و موقوفاتش همواره بر نام او جاری است.
در مورد منابع مورد استفاده در نگارش این اثر توضیح دهید.
ما از اسناد موجود در اداره اوقاف، وقف نامه ها و خودِ بنای مسجد برای تحقیق بهره بردیم. مشخصات معماری، کتیبه ها و ابعاد دقیق مسجد از طریق اسناد رسمی استخراج شد. همچنین برای بررسی زندگی ایشان به منابع تاریخی دوران تیموریان نظیر حافظ ابرو و مجمل فصیحی مراجعه کردیم. نکته جالب اینجاست که برخی از این اسناد در اداره اوقاف در شرایط نامناسبی نگهداری می شد؛ ما آن ها را از میان انبوه اسناد خارج کرده، پاکسازی کردیم و با دقت مطالعه نمودیم تا به حقایق دست یابیم.
در نهایت، باید گفت که بانو گوهرشاد الگویی برای زنان است. فرهنگ غنی ایران همواره توانسته است حتی بر اقوام مهاجم نیز اثر بگذارد و از دل آن ها، انسان های متمدن بسازد. گوهرشاد می تواند الگویی برای زنانی باشد که می خواهند در دنیای امروز، انسانی تاثیرگذار و اصیل باشند.
در پایان، می توان به حکایت های زیبایی که از ایشان نقل شده اشاره کرد؛ از جمله داستان برخورد ایشان با کارگران ساخت مسجد. روایت شده است که بانو گوهرشاد با دیدن تندی کارگران با حیوانات بارکش، آن ها را بازداشت کرده و فرموده بود: «من مسجد می سازم، نه کاخ ظلم»؛ و تأکید کرده بود که اگر در راه بنای این مسجد به حتی یک حیوان ستم شود، اجر او از بین خواهد رفت. این نشان دهنده روحیه انسانی و عدالت خواهانه ایشان است که در طول قرن ها در حافظه مردم ماندگار شده است.