با تصویب درجه‌بندی علمی ۱۳ غار شاخص در کارگروه ملی غارشناسی، استان کرمان رویکردی نوآورانه و داده‌محور را برای نجات اکوسیستم‌های زیرزمینی و توسعه گردشگری مسئولانه آغاز کرده است؛ طرحی جامع که با هدف حفاظت از پدیده‌های کارستی منحصربه‌فرد، مهار تهدید‌های زیست‌محیطی و سامانده‌ی پایدار ظرفیت‌های طبیعی در پهناور‌ترین استان کشور به اجرا درمی‌آید.
به گزارش اتحاد ما، در ژرفای لایه‌های زمین‌شناختی استان کرمان، شبکه‌ای غنی از پدیده‌های کارستی و ساختارهای پیچیده غاری گسترده شده است که فرا‌تر از جلوه‌های بصری و جغرافیایی، از حساس‌ترین و پویا‌ترین اکوسیستم‌های طبیعی کشور به شمار می‌روند. این پهنه‌های زیرزمینی، از غارهای شاخص با دهانه‌های عظیم نظیر ایوب گرفته تا سیستم‌های فنی و غنی همچون شب‌پره، گرو، کلاه‌سیاه، زبان‌مار، چاه‌دیو، جفریز، طرنگ، گیوران، شگین، جلال‌آباد، اوتا و میرزا، دارایی‌هایی راهبردی هستند که نقشی کلیدی در پایداری تنوع زیستی و تنظیم چرخه‌های آبی منطقه دارند.
این سازند‌های طبیعی نقشی اساسی در چرخه هیدرولوژیکی ایفا می‌کنند و همچون مخازنی راهبردی در ذخیره و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی عمل می‌کنند. تعامل پیوسته این عوارض با لایه‌های آبخوان و بستر‌های زمین‌شناختی، بستری بی‌بدیل برای مطالعات تخصصی ژئولوژی فراهم ساخته و امنیت زیست‌محیطی سراسر منطقه را تضمین می‌کند؛ به‌گونه‌ای که هرگونه دستکاری یا تخریب در این ساختار‌ها، آثار مخربی بر تعادل سفره‌های آب و پوشش سطحی بر جای خواهد گذاشت.
از دیدگاه بوم‌شناسی نیز محیط تاریک و پایدار غار‌ها با برخورداری از دما و رطوبت یکنواخت، مأمنی نادر برای سازگاری و تکامل گونه‌های کمیاب و آندمیک زیستی پدید آورده است. این زیستگاه‌ها پناهگاه‌ی مطمئن برای موجوداتی هستند که در مواجهه با تغییرات شدید اقلیمی و آب‌وهوای سطحی امکان بقا ندارند؛ از این رو حفاظت از این ساختارهای زیرزمینی، گامی بنیادین در پاسداری از خزانه‌های ژنتیکی و تنوع زیستی کشور است.
در همین راستا، رویکرد‌های مدیریتی در مواجهه با این منابع تجدیدناپذیر در حال گذار از شیوه‌های سنتی به سمت مدل‌های داده‌محور و تخصصی است. این سیاست با تلفیق پایش‌های مستمر علمی، حفاظت جامع محیطی و رونق گردشگری مسئولانه، به دنبال دستیابی به توسعه پایدار و صیانت همه‌جانبه از این دارایی‌های ارزشمند برای نسل‌های آینده است.
بررسی ساختارهای کارستی و اکوسیستم حساس غارهای استان کرمان جهت استقرار سامانه‌های حفاظتی
حفاظت دانش‌محور و مدیریت پایدار ظرفیت‌های غارشناسی کرمان
پایش‌های میدانی غارهای استان کرمان و راهبرد ژئوتوریسم
در چارچوب این رویکرد تحولی، ساسان کفایی، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان کرمان، غار‌ها را زیست‌بوم‌هایی پویا، آسیب‌پذیر و کم‌نظیر برشمرد و تأکید کرد: این عوارض طبیعی نقش بنیادینی در حراست از تنوع زیستی، منابع و ذخایر آبی زیرزمینی و شکل‌گیری شاخه‌های نوین گردشگری نظیر ژئوتوریسم بر عهده دارند.
این دیدگاه جامع، مؤید آن است که غار‌ها فرا‌تر از ساختارهای صرفا زمین‌شناختی، سرمایه‌های راهبردی اکولوژیک و اقتصادی به شمار می‌روند که در صورت بهره‌گیری هدفمند از گردشگری علمی، زمینه‌ساز توسعه و پویایی اقتصاد محلی خواهند شد.
وی با اشاره به اقدامات اجرایی در حال پیگیری تصریح کرد: از سال گذشته، طرح جامع شناسایی و نقشه‌برداری تخصصی غارهای استان کرمان آغاز شده است که با نهایی‌شدن این مطالعات، مستندات تحلیلی جهت تصمیم‌گیری در اختیار کارگروه ملی غارشناسی کشور و مراجع ذی‌ربط استانی قرار خواهد گرفت.
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان با یادآوری اهمیت ارتقای آگاه‌ی‌های عمومی و فرهنگ‌سازی حفاظتی میان جوامع بومی، همراه با ایجاد بستر‌های گردشگری قاعده‌مند و مسئولانه خاطرنشان ساخت: تقویت سطح دانش تخصصی محیط‌بانان و کارشناسان همراه در پیمایش‌های غارشناسی، بستر تعامل سازنده میان بخش‌های اجرایی و تحقیقاتی را فراهم کرده و نقشی مستقیم در تحقق مدیریت پایدار این عوارض ایفا می‌کند؛ رویکردی که بنیاد حفاظت پیشگیرانه محسوب می‌شود و زمینه مشارکت فعالانه مردم بومی در جلوگیری از تخریب حریم‌های زیست‌محیطی را تثبیت می‌نماید.
کفایی همچنین در تشریح برنامه‌های عملیاتی افزود: از فاصله روز جهانی غار و کارست تا روز ملی غار پاک، اقداماتی از جمله برگزاری دوره‌های تخصصی غارنوردی با مشارکت مجموعه‌های واجد صلاحیت، اجرای برنامه پاک‌سازی غار ایوب—که دارای یکی از بزرگ‌ترین و شاخص‌ترین دهانه‌های غاری در کشور است—با همراه‌ی نهاد‌ها و ساکنان محلی، برپایی کارگاه‌های آموزشی تخصصی ویژه مأموران اجرایی و اعضای کارگروه استانی و نشست‌های هم‌اندیشی با فعالان طبیعت‌گردی غرب استان پیش‌بینی و پیگیری شده است.
وی در پایان تأکید کرد: حراست از اکوسیستم‌های غاری، پاسداری از سرمایه‌های راهبردی آب و تنوع زیستی برای آیندگان است و موفقیت در این عرصه تنها در سایه هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی، مشارکت جوامع محلی و همراه‌ی تشکل‌های مدنی محقق خواهد شد.
غار طرنگ بافت؛ از ارزشمندترین ذخیره‌گاه‌های آب زیرزمینی و غارنهشته‌های تاریخی کرمان
نمایی از غار طرنگ
درجه‌بندی علمی و انضباط‌بخشی به حریم غار‌ها
این برنامه‌ریزی‌ها در شرایطی دنبال می‌شود که در تاریخ دوم شهریورماه نیز گام مؤثر دیگری در مسیر رده‌بندی علمی غار‌ها برداشته شد و درجه‌بندی مقدماتی ۱۳ غار شاخص استان کرمان در کمیته فنی غارشناسی ایران به تصویب نهایی رسید.
مهرانگیز حیدریان، دبیر کارگروه غارشناسی استان کرمان، با اعلام این تصمیم تصریح کرد: این رویکرد با هدف استقرار مدیریت علمی، حفاظت پایدار و بستر‌سازی برای بهره‌برداری مسئولانه از پدیده‌های غاری به مرحله اجرا درآمده است.
وی در تشریح ابعاد فنی این تصمیم‌گیری خاطرنشان کرد: در نشست یاد‌شده، ۱۳ غار برجسته از اقصی‌نقاط استان کرمان شامل غارهای شب‌پره، گرو، کلاه‌سیاه، زبان‌مار و چاه‌دیو (مستقر در پارک ملی خبر)، غار جفریز (واقع در منطقه شکارممنوع جنگل قلایی)، غار طرنگ (شهرستان بافت)، غارهای گیوران و شگین (در محدوده حفاظت‌شده چاه‌کوچه)، غار جلال‌آباد (شهرستان زرند)، غار ایوب (مستقر در منطقه حفاظت‌شده دهج)، غار اوتا (شهرستان سیرجان) و غار میرزا (شهرستان رفسنجان)، منطبق بر دستورالعمل‌های نوین رده‌بندی و تعیین حریم حفاظتی، به‌طور همه‌جانبه ارزیابی کارشناسی شدند.
این سطح‌بندی علمی پیش‌شرطی بنیادین در سامانده‌ی و تعیین کاربری نظام‌مند غارهاست؛ چراکه هر غار متناسب با توان زیست‌محیطی، ظرفیت پذیرش اکوتوریسم و شکنندگی ساختارهای زمین‌شناختی و غارنهشته‌ها، مستلزم اعمال پروتکل حفاظتی ویژه‌ای است.
دبیر کارگروه غارشناسی استان کرمان با تأکید بر ضرورت تدوین این نقشه راه افزود: تعیین دقیق درجه حفاظتی، چارچوب شفافی پیش‌روی متولیان و سیاست‌گذاران قرار می‌دهد تا در کنار حراست همه‌جانبه از این مواریث گرانب‌های طبیعی و تاریخی، زیرساخت توسعه پژوهش‌های دانشگاه‌ی و گردشگری مسئولانه را سامانده‌ی کنند. این فرایند سنگ‌بنای اصلی تعیین حریم‌های قانونی، سامانده‌ی مسیر‌های دسترسی و اعمال نظارت بر فعالیت‌های انسانی پیرامون غار‌ها خواهد بود.
تصویب درجات حفاظتی غارهای کرمان در کمیته فنی جهت تفکیک کاربری‌های پژوهشی و گردشگری
حفاظت دانش‌محور و مدیریت پایدار؛ راهبرد نوین کرمان برای صیانت از گنجینه‌های غاری
درس‌های مدیریتی از غار طرنگ
در همین زمینه، تجربیات حاصل از غار طرنگ ضرورت توجه به این حساسیت‌ها را دوچندان کرده است. ۲۲ خردادماه امسال، همایش معرفی ظرفیت‌های گردشگری و تبیین الزامات حفاظتی غار طرنگ در چارچوب سند «کرمان بر فراز» برگزار شد. مژگان تاج‌الدینی، فرماندار بافت، با اشاره به جاذبه‌های طبیعی این منطقه از جمله رویشگاه‌های بنه و بادام کوه‌ی تصریح کرد: معرفی غار طرنگ به‌عنوان یکی از معدود غارهای دارای سفره آب زیرزمینی در استان، در اولویت برنامه‌های اجرایی این طرح قرار دارد.
حیدریان نیز در این همایش با تأکید بر ظرافت و حساسیت اکوسیستم‌های غاری اظهار داشت: غار طرنگ در حال حاضر در رده حفاظتی «یک» قرار دارد و به سبب همین حساسیت‌های زیست‌محیطی، امکان بازدید عمومی از آن فراهم نیست. با این حال، پیشنهاد تغییر درجه‌بندی ترکیبی این غار با هدف فراهم‌سازی بستر گردشگری قاعده‌مند و ضابطه‌دار، به کارگروه کشوری ارسال شده است.
این تحول در رده‌بندی حفاظتی، نمادی بارز از انطباق مدیریت اجرایی با اصول علمی است؛ رویکردی که نشان می‌دهد اعمال محدودیت‌های دسترسی برای حفظ یک غار به‌عنوان ذخیره‌گاه آبی، نه مانعی در برابر توسعه، بلکه بخشی تفکیک‌ناپذیر از پروتکل‌های علمی حفاظت به شمار می‌رود.
در این نشست همچنین زینب یوسفی‌پور، نماینده انجمن غار و غارشناسی ایران، با استناد به داده‌های پژوهشی هشدار داد: بازدید‌های غیرتخصصی در سال‌های گذشته آسیب‌های جدی به منابع آبی و غارنهشته‌ها وارد کرده است. این صدمات افزون بر دگرگونی در بافت فیزیکی غار، به کاهش محسوس جمعیت خفاش‌های حشره‌خوار منجر شده است؛ گونه‌هایی که تنظیم‌کنندگان طبیعی آفات منطقه محسوب می‌شوند. این واقعیت علمی، پیوستگی عمیق میان غارنهشته‌ها و چرخه‌های زیستی را نمایان می‌سازد؛ چراکه هر خفاش نقشی تعیین‌کننده در مهار جمعیت حشرات و به تبع آن پایداری بوم‌سازگان کشاورزی پیرامون ایفا می‌کند.
مدیریت پویا و دانش‌بنیان غارهای استان کرمان
بررسی فرایند سامانده‌ی غار‌ها در کرمان بیانگر یک چرخش راهبردی از رویکرد‌های انفعالی گذشته به سوی مدیریتی پویا، داده‌محور و هدفمند است. گذر از مرحله شناسایی و طبقه‌بندی به فاز اقدامات عملیاتی، نشان‌دهنده ورود به مرحله اقدامات عملیاتی همچون پاک‌سازی غار ایوب و برگزاری دوره‌های آموزش تخصصی، و حاکی از شکل‌گیری الگویی منسجم برای تعامل میان نهاد‌های علمی، بخش‌های دولتی و بدنه جامعه است.
با وجود این، استمرار و ثمربخشی این دستاورد‌ها وابسته به دو مؤلفه کلیدی است: نخست پایش مداوم کارشناسی و پیگیری حقوقی تغییر درجات حفاظتی در سطح ملی جهت بازگشایی مسیر‌های قانونمند گردشگری، و دوم ارتقای سطح آگاه‌ی عمومی در میان جوامع محلی. بهره‌گیری پایدار از این ثروت‌های زیرزمینی تنها زمانی محقق خواهد شد که گردشگری نه به‌عنوان عاملی فرساینده، بلکه در جایگاه ابزاری کارآمد برای حراست و بازشناسی میراث طبیعی به کار گرفته شود.
پاسداری از این غارهای منحصربه‌فرد فرا‌تر از یک تعهد زیست‌محیطی مقطعی، ضرورتی انکارناپذیر برای تداوم توازن اکولوژیک و صیانت از منابع آبی استان به شمار می‌رود؛ هدفی راهبردی که تحقق آن مستلزم همگرایی مستمر کارشناسان، مدیران اجرایی و شهروندان است تا این سرمایه گرانب‌ها به‌عنوان بخشی ماندگار از هویت طبیعی منطقه برای نسل‌های آینده محفوظ بماند.