مخاطرات طبیعی نظیر زلزله و سیل تنها زمانی به بحران‌های ویرانگر تبدیل می‌شوند که آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها مهار نشده باشد؛ از این رو کارآمدی مدیریت بحران شهری مستلزم آن است که پیش از وقوع هر سانحه، با سنجش دقیق ریسک‌ها و افزایش تاب‌آوری، تداوم ارائه خدمات حیاتی شهر تضمین و مصون‌سازی شود.
به گزارش خبرگزاری اتحاد ما از رفسنجان، علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، در نشست تخصصی «الزامات پدافند غیرعامل به‌منظور برنامه‌ریزی مدیریت بحران شهری» در دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان تأکید کرد که مخاطرات طبیعی زمانی به بحران‌های ویرانگر مبدل می‌شوند که آسیب‌پذیری‌های موجود از پیش شناسایی و مهار نشده باشند. بنابراین مدیریت شهری باید به جای انفعال در برابر حوادث، به سمت شناسایی ریسک‌ها و کاهش ساختارمند آن‌ها حرکت کند.
وی با اشاره به تغییر رویکرد‌های جهانی در مدیریت خطر‌پذیری تصریح کرد: پدیده‌هایی نظیر زلزله، سیل یا توفان ذاتا به معنای وقوع فاجعه نیستند، بلکه میزان تاب‌آوری زیرساخت‌ها، درجه آسیب‌پذیری جامعه و میزان آمادگی در مواجهه با حادثه، تعیین‌کننده ابعاد خسارت‌هاست.
نصیری افزود: عواملی چون ساخت‌وساز در پهنه‌های پرخطر، تجاوز به حریم رودخانه‌ها، بی‌توجه‌ی به مقررات فنی و ایمنی و فقدان سیستم‌های جایگزین برای شریان‌های حیاتی، خسارت‌های ناشی از سوانح را به‌طور چشمگیری تشدید می‌کنند.
چهار مؤلفه بنیادین در تحلیل ریسک و تاب‌آوری
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با تبیین چهار مؤلفه بنیادین «مخاطره، آسیب‌پذیری، ظرفیت و ریسک» گفت: مخاطره هر رویداد یا تهدید بالقوه است، آسیب‌پذیری کاستی‌هایی است که خسارت را بالا می‌برد و ظرفیت بیانگر توانمندی سازمان در مهار بحران است. نیروی انسانی متخصص، تجهیزات مدرن، دانش، پروتکل‌های مدون و آموزش، ستون‌های ظرفیت محسوب می‌شوند و در مقابل، کمبود منابع و ضعف‌های آموزشی بر دامنه آسیب‌پذیری می‌افزایند.
وی با تأکید بر اینکه مدیریت ریسک هنر تنظیم نسبت میان مخاطره، آسیب‌پذیری و ظرفیت است، خاطرنشان کرد: حفاظت از عملکرد‌های حیاتی شهر از اصول اساسی برنامه‌ریزی شهری به شمار می‌رود. در صورتی که مراکزی همچون شبکه‌های فناوری اطلاعات، پایگاه‌های کنترل و تصمیم‌گیری، ناوگان حمل‌ونقل یا مراکز اداری اصلی از مدار خدمت خارج شوند، گستره اختلال بسیار فرا‌تر از یک سازه منفرد خواهد بود و کل کارکرد شهر را فلج می‌کند.
نصیری با هشدار نسبت به تمرکز مراکز حساس در یک نقطه مشخص، تأکید کرد: مکان‌یابی دقیق، دوری از کانون‌های خطر، توزیع جغرافیایی خدمات، مقاوم‌سازی و طراحی ظرفیت‌های پشتیبان و موازی، از مهم‌ترین راهکار‌های مصون‌سازی زیرساخت‌های شهری در برابر بحران‌ها هستند.
الزامات شهرداری‌ها برای تداوم خدمات و مدیریت بحران شهری
وی با تأکید بر ضرورت تدوین برنامه‌های عملیاتی اظهار داشت: مجموعه مدیریت شهری و شهرداری‌ها باید پیش از وقوع حوادثی مانند زلزله، سیل یا آتش‌سوزی، به‌طور دقیق مشخص کنند که مسئولیت هر اقدام بر عهده کدام نهاد یا فرد است و ساز‌وکار تصمیم‌گیری و هماهنگی‌ها چگونه پیش خواهد رفت.
نصیری «برنامه واکنش اضطراری» (ERP) و «برنامه تداوم کارکرد» (BCP) را دو رکن اساسی در مدیریت بحران دانست و خاطرنشان کرد: در برنامه واکنش اضطراری، تفکیک وظایف، مسئولیت‌ها و الگو‌های هماهنگی میان‌دستگاه‌ی تعیین می‌شود. همچنین در برنامه تداوم کارکرد باید مشخص گردد که در صورت آسیب‌دیدگی یا از مدار خارج شدن ساختمان‌ها، سامانه‌ها و زیرساخت‌های کلیدی، جریان ارائه خدمات حیاتی به شهروندان چگونه بدون توقف استمرار یابد.
وی تصریح کرد: مدیریت شهری موظف است برای وخیم‌ترین سناریو‌های احتمالی نیز برنامه‌ریزی جامعی تدوین کند تا در زمان وقوع سوانح، نبود آمادگی و سناریوی مشخص، به فلج شدن و توقف گسترده خدمات شهری منجر نشود.
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با یادآوری تفاوت در سطح مخاطرات و پتانسیل‌های هر منطقه افزود: چالش‌ها، میزان آسیب‌پذیری و ظرفیت‌ها و توانمندی‌های بومی هر منطقه یکسان نیست؛ بنابراین هر شهر باید سند و برنامه مدیریت بحران شهری خود را منطبق بر ویژگی‌های جغرافیایی، جمعیتی، زیرساختی و ساختار مدیریتی همان منطقه تدوین کند.
نصیری یادآور شد: در منطقه‌ای نظیر رفسنجان نیز ضرورت دارد مخاطراتی چون زمین‌لرزه، سیلاب‌های فصلی و نقاط ضعف زیرساختی به‌صورت مستقل واکاوی شوند و برای مقابله با هر یک از آن‌ها سناریوی عملیاتی جداگانه‌ای طراحی شود.
اهمیت مانور‌های میدانی و رویکرد پیشگیرانه پدافند غیرعامل
وی آموزش هدفمند و اجرای مانور‌های دوره‌ای را از ارکان حیاتی ارتقای تاب‌آوری شهری دانست و گفت: آموزش‌های تئوریک تنها زمانی کارایی خواهند داشت که در قالب رزمایش‌های میدانی تمرین و پیاده‌سازی شوند تا هر نهاد نسبت به وظایف و نقش عملیاتی خود در لحظه وقوع حادثه اشراف کامل داشته باشد.
نصیری تأکید کرد: اجرای مانور‌های تخصصی این امکان را فراهم می‌سازد که کاستی‌ها و خلأ‌های هماهنگی پیش از وقوع سوانح واقعی شناسایی شده و هماهنگی عملیاتی میان دستگاه‌ها بهبود یابد.
وی همچنین بر لزوم آمادگی کامل برای رویارویی با حوادث ناشی از مخاطرات شیمیایی و پرتویی تأکید کرد و افزود: در چنین وضعیت‌هایی، مدیریت فضا‌های شهری، اسکان موقت، انتقال ایمن شهروندان، لجستیک و مدیریت پسماند‌های پرخطر از جمله تکالیف مهم شهرداری‌ها به شمار می‌رود و نیرو‌های اجرایی باید متناسب با این الزامات، آموزش‌های تخصصی را فراگیرند.
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران تصریح کرد: رسالت اصلی مدیریت بحران به مداخله پس از وقوع حادثه خلاصه نمی‌شود؛ بلکه راهبرد بنیادین، کاهش احتمال رخداد، محدود‌سازی دامنه خسارات، مهار اختلالات شهری و در نهایت تسریع در احیا و بازگشت پایدار به وضعیت عادی است.
نصیری در پایان خاطرنشان کرد: پدافند غیرعامل تنها در شرایطی در بدنه مدیریت شهری اثربخش خواهد بود که از چارچوب بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌های کاغذی عبور کرده و در همه مراحل مکان‌یابی، طراحی، ساخت، تعمیر و نگهداری، آموزش، تجهیز و رویه‌های روزمره اداره شهر نمود عینی پیدا کند؛ زیرا میزان تاب‌آوری در زمان بحران، تابع مستقیم اقداماتی است که پیش از وقوع حادثه به مرحله اجرا درآمده‌اند.