پیشروی شکاف‌های عمیق خاک و افت کم‌سابقه ۱۴ متری سفره‌های آب زیرزمینی، بحران فرونشست زمین در جنوب کرمان را وارد فاز برگشت‌ناپذیر کرده و امنیت غذایی انبار تره‌بار کشور را با تهدیدی جدی روبه‌رو ساخته است.
به گزارش خبرنگار اتحاد ما، جنوب استان کرمان با هشت شهرستان عمده و تولید سالانه بیش از ۴.۵ میلیون تن انواع محصولات زراعی و باغی، همواره نقشی محوری در تأمین امنیت غذایی ایران داشته و به «هند ایران» و انبار تره‌بار زمستانه کشور معروف بوده است. با این حال، دهه‌ها برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی حوضه هلیل‌رود و تالاب جازموریان، این منطقه حاصلخیز را با وضعیتی شکننده روبه‌رو کرده است. این بحران که در گذشته با خشک شدن قنات‌ها و افت تراز چاه‌ها آغاز شده بود، اکنون به فاز بحرانی فرونشست زمین، گسست خاک و ترک‌خوردگی لایه‌های آبرفتی رسیده است.
ابعاد و مناطق درگیر با فرونشست زمین در جنوب کرمان
بررسی‌های میدانی و گزارش‌های زمین‌شناسی نشان می‌دهد که پدیده فرونشست در دشت‌های جنوب استان از مرحله هشدار فرا‌تر رفته و به تشکیل خندق‌ها و درز‌های عمیق منجر شده است. در شهر دوساری، شکاف‌های طولی عمیق تا فاصله ۳۰۰ متری مناطق مسکونی و باغ‌ها پیشروی کرده‌اند؛ مسئله‌ای که با ورود سیلاب‌های فصلی به این شکاف‌ها، روند فرسایش را تشدید کرده و زیرساخت‌ها، تأسیسات و واحد‌های مسکونی را تهدید می‌کند.
در شهرستان فاریاب و محدوده گلاشگرد نیز فرسایش خندقی و فرونشست زمین دست‌کم هفت روستا را درگیر کرده و ایجاد شکاف در مزارع، تردد ادوات کشاورزی را مختل ساخته و حاصلخیزی خاک را در آستانه نابودی کامل قرار داده است. در بخش اسماعیلیه جیرفت و مناطقی از کهنوج از جمله روستای «زه» نیز افت ممتد سطح خاک و تغییرات توپوگرافی علاوه بر اخلال در کانال‌های انتقال ثقلی آب، هشداری صریح از پیشروی این پدیده به سمت پایین‌دست حوضه جازموریان است.
مطالعات کارشناسی نشان می‌دهد فرونشست در جنوب کرمان از نظر ساختاری با نواحی شمالی استان متفاوت است؛ ترکیب فرونشست ژئودینامیک با فرسایش آبکندی ناشی از خاک‌های ریزدانه سیلتی سبب می‌شود که سیلاب‌های فصلی به‌جای جذب، وارد درز‌های انقباضی شده و با شستن لایه‌های زیرین، خندق‌هایی چند متری پدید آورند. فرونشست زمین پدیده‌ای کاملا برگشت‌ناپذیر است؛ چرا که با متراکم شدن لایه‌ها، تخلخل خاک برای همیشه از دست می‌رود و آبخوان حتی در سال‌های پربارش نیز امکان ذخیره‌سازی آب نخواهد داشت.
پیامد‌ها و راهکار‌های مهار بحران
پیامد‌های این بحران تنها به افت آبده‌ی چاه‌ها و افزایش هزینه‌های کشاورزان محدود نمی‌شود، بلکه با شور شدن آب و فرسایش خاک، خطر مهاجرت اجباری اقلیمی و خالی از سکنه شدن این کانون تولیدی را تقویت می‌کند. کارشناسان معتقدند مهار این فاجعه نیازمند برنامه‌ریزی فوری در محور‌های زیر است:
– نظارت سخت‌گیرانه بر برداشت‌ها و کالیبراسیون کنتور‌های هوشمند چاه‌های کشاورزی
– اجرای ضربتی پروژه‌های آبخیزداری، پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی سفره‌ها
– تغییر شیوه سنتی آبیاری غرقابی، گسترش کشت‌های گلخانه‌ای و اصلاح بنیادین الگوی کشت به سمت ارقام کم‌آب‌بر
– پایش راداری و نقشه‌برداری مستمر برای پهنه‌بندی خطر و ایمن‌سازی ابنیه فنی و راه‌ها
– تثبیت سازه‌ای و مهندسی خاک در نواحی پرخطر نظیر دوساری از طریق پر کردن اصولی شکاف‌ها، اجرای کانال‌های انحرافی و تغییر مسیر سیلاب‌ها جهت پیشگیری از نفوذ آب و آسیب به بافت‌های مسکونی
به گزارش اتحاد ما، دشت‌های جنوب کرمان در حساس‌ترین برهه زیست‌محیطی خود قرار دارند. تعلل در تصمیم‌گیری‌های ساختاری برای بازتوزیع مصرف آب، می‌تواند به تخلیه جمعیتی روستا‌ها، ویرانی زیرساخت‌ها و نابودی یکی از غنی‌ترین پهنه‌های تولیدی کشور منته‌ی شود.
در همین راستا، حسین پیشقدم، معاون برنامه‌ریزی، توسعه مدیریت و منابع سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، در سفر به جیرفت از افت کم‌سابقه ۱۴ متری سطح سفره‌های آب زیرزمینی جنوب کرمان طی سال گذشته خبر داد. وی با تأکید بر ظرفیت بالای اقلیمی و حجم بالای تولید محصولات کشاورزی این منطقه، خاطرنشان کرد که تداوم حیات کشاورزی در گرو بهره‌گیری از شیوه‌های علمی، به‌کارگیری فناوری‌های نوین و بازنگری اساسی و قاطع در الگوی کشت و مدیریت منابع آب است.