یافته‌های نوین باستان‌شناسی در محوطه‌های سترگ کرمان از جمله تپه یحیی و کنارصندل جیرفت، پرده از آغاز کتابت برداشته و این استان را به عنوان خاستگاه کهن‌ترین خط در ایران و مرکز تکوین شهرنشینی در فلات ایران معرفی کرده است. به گزارش اتحاد ما، باستان‌شناسان پیدایش دبیره را مهم‌ترین شاخصه تمدنی در هر پهنه جغرافیایی می‌دانند. در این میان، استان کرمان به دلیل پیدایش نخستین شواهد تمدنی و آغاز نگارش، و همچنین قرارگیری در کانون شکل‌گیری کهن‌ترین تمدن‌های فلات ایران، از جایگاه‌ی بی‌بدیل و شاخص برخوردار است.
این منطقه با در بر گرفتن سه محوطه باستانی سترگ شامل «تپه یحیی» در دشت صوغان شهرستان ارزوئیه، «کنارصندل» در جیرفت و «شهداد» در حاشیه کویر لوت، گنجینه‌ای از کهن‌ترین آثار نوشتاری و فرهنگی بشریت را در هزاره‌های پیش از میلاد در دل خود جای داده و پرده از راز‌های دیرین خط و کتابت در ایران باستان برداشته است.
چشم‌انداز محوطه‌های باستان‌شناسی استان کرمان و پیشینه تمدنی آن
تپه یحیی؛ سرآغاز کتابت در ایران و بازتعریف تاریخ تمدن
تپه یحیی واقع در دشت صوغان شهرستان ارزوئیه (حدود ۲۲۰ کیلومتری جنوب غربی شهر کرمان)، یکی از باارزش‌ترین و کلیدی‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی فلات ایران به شمار می‌رود.
این اثر تاریخی نخستین بار در مرداد ۱۳۴۶ خورشیدی در کاوش‌های باستان‌شناسی هیئت موزه پیبادی دانشگاه هاروارد آمریکا به سرپرستی پروفسور لمبرگ کارلوفسکی کشف و به صورت پلکانی و عمودی حفاری شد. شواهد به دست آمده، استقرار پیوسته انسان از دوران نوسنگی تا عصر ساسانی را به اثبات رسانده و دیرینگی کهن‌ترین لایه‌های فرهنگی آن به نزدیک به هفت هزار سال پیش می‌رسد.
نمایی از تپه یحیی در دشت صوغان شهرستان ارزوئیه کرمان
کرمان؛ خاستگاه کهن‌ترین خط در ایران و کهن‌ترین تمدن‌های جهان
نمایی از تپه یحیی ارزوئیه؛ هرچند نزدیک به ۶۰ سال است که هیچ‌گونه کاوش علمی باستان‌شناسی در این محوطه باستانی صورت نگرفته، اما در کاوش‌های پیشین آن، ۲۷ لوح گلی به خط پروتوایلامی متعلق به دوران آغازایلامی‌ها (هزاره چهارم پیش از میلاد) کشف شده است.
این الواح که توسط «دامرو» و «انگلند» به شیوه‌ای دقیق و جامع منتشر شده‌اند، از اتاق‌های یک و پنج بنای لایه IVC و بخش شرقی آن به دست آمده‌اند. از این مجموعه، ۲۷ متن نگاشته‌شده به همراه شمار زیادی لوح نانوشته کشف شد که در گوشه اتاق پنج بر روی هم انباشته شده بودند. همنشینی لوح‌های مکتوب و خام در این محوطه، در کنار دیگر شواهد، گواهی می‌دهد که ساکنان دشت صوغان در این دوره کانون کتابت و نگارش ایران به شمار می‌رفته‌اند.
محتوای این اسناد گلی عمدتا ماهیت اقتصادی دارد و شامل نشانه‌های عددی همراه با تصاویر ایدئوگرام است. از این میان، ۲۱ مورد به توزیع غلات و وا‌گذاری زمین به اشخاص معین، ۵ مورد به آمار و حسابداری گوسفند و بز، و یک مورد نیز به توزیع غلات میان گروه‌ی از کارگران زن اختصاص دارد. متون مربوط به غلات نیز بیشتر پیرامون جیره‌بندی خوراک کارگران در بازه‌های زمانی متغیر از ۱ تا ۳۰ روز تنظیم شده است.
از ویژگی‌های بارز این خط باستانی، وجود یک نشانه تکمیلی به نام «گان» است که مرتبه این محوطه را نسبت به یافته‌های هم‌عصر در دیگر نقاط جهان، ممتاز و پیشرفته‌تر نشان می‌دهد.
نمونه الواح گلی اداری و اقتصادی کشف‌شده در تپه یحیی ارزوئیه
نمونه الواح گلی کشف‌شده در تپه یحیی ارزوئیه
در کاوش‌های باستان‌شناسی تپه یحیی ارزوئیه که توسط هیئت دانشگاه هاروارد به سرپرستی لامبرگ کارلوفسکی انجام شد، ۸۵ لوح گلی نانوشته به دست آمد. افزون بر این الواح، کشف کاسه‌های لبه‌ورریخته و اثراتحاد ما‌هایی که شباهت چشمگیری بااتحاد ما‌های هم‌دوره در شوش دارند، گواهی روشن بر پیوند تجاری و فرهنگی این منطقه با شوش—پایتخت پروتوایلامی‌ها در سپیده‌دم تمدن ایران—محسوب می‌شود.
حکومت ملوک‌الطوایفی پروتوایلامی به عنوان کهن‌ترین ساختار تمدنی فلات ایران، همزمان با نخستین تمدن‌های میان‌رودان (بین‌النهرین) شکوفا شد. خط به‌کاررفته در این تمدن با برخورداری از نشانه‌های نوین نظیر «گان»، در مقایسه با دبیره‌های هم‌عصر خود ساختاری تکامل‌یافته‌تر را به نمایش می‌گذارد و حکایت از سطح بالای دانش و ابداع ساکنان باستانی کرمان دارد.
کنارصندل جیرفت؛ حلقه گمشده تکامل خط ایلامی
تپه‌های باستانی کنارصندل در ۳۰ کیلومتری جنوب جیرفت و کرانه هلیل‌رود، از دیگر محوطه‌های درخشان تمدنی استان کرمان به شمار می‌روند. این پهنه باستانی که از دو برجستگی «کنارصندل الف» و «کنارصندل ب» تشکیل شده، به تمدن افسانه‌ای و پرشکوه «ارت» (Aratta) منسوب است؛ سرزمینی که لوح‌های سومری از آن با عناوینی همچون پهنه‌ای پهناور، آباد و زرخیز نام برده‌اند.
کشف ۴ لوح گلی منحصربه‌فرد با علائم ناشناخته در این گستره، فرضیه حضور تمدنی بنیادین در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد در دره هلیل‌رود را بیش از پیش تأیید کرد؛ تمدنی که به باور پژوهشگران، پیونددهنده دوره نیاایلامی (پروتوایلامی) با ایلام کهن است.
کتیبه‌ها و خطوط هندسی اواخر هزاره سوم پیش از میلاد در جیرفت
این ۴ لوح پخته باستانی در سال ۲۰۰۶ شناسایی شدند. هرچند بخش قابل‌توجه‌ی از آنها پیش‌تر توسط قاچاقچیان از محوطه خارج و سپس بازیابی شده بود، اما دکتر یوسف مجیدزاده، سرپرست کاوش‌های جیرفت، تأکید دارد خطوط نگاشته‌شده بر آنها مرحله‌ای گذار و سرنوشت‌ساز را میان دبیره پروتوایلامی و ایلام قدیم نشان می‌دهد و این یافته‌ها حلقه پیوند و دگرگونی خط را در تمدن باستانی فلات ایران روشن ساخته است.
نتایج زمان‌سنجی رادیوکربن ۱۴ در دانشگاه پنسیلوانیا، دیرینگی این لوح‌ها را تا حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد به اثبات رسانده است. در همین راستا، فرانسوا دسه باستان‌شناس فرانسوی در سال ۲۰۱۴ پس از واکاوی دقیق چهار لوح کنارصندل اعلام کرد بخشی از نگاشته‌ها به ایلامی خطی تعلق دارد و بخشی دیگر دربردارنده مجموعه‌ای از نشانه‌های نویافته و ناشناخته است که او آنها را «علائم هندسی» نام‌گذاری کرده است.
نشانه‌های مرحله گذار خط از دوره پروتوایلامی به ایلام قدیم در جیرفت
کتیبه‌های کشف‌شده در جیرفت
پروفسور مجیدزاده، سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت، تأکید می‌کند که الواح کشف‌شده در جیرفت دست‌کم ۳۰۰ سال از لوح‌های تمدن ایلام قدیم کهن‌تر هستند و خط ایلامی در واقع از استان کرمان به نواحی غربی فلات ایران منتقل شده است.
شهداد؛ نخستین خط هجایی رمزگشایی‌شده در ایران
سومین ضلع این مثلث کهن تمدنی، محوطه باستانی شهداد واقع در حاشیه غربی دشت لوت است. در این منطقه، خطی هجایی هم‌دوره با دوران پوزور (کوتیک) اینشوشیناک در ایلام قدیم بر لبه یک ظرف سفالی کشف شده که شاهدی آشکار بر حیات کهن‌ترین تمدن‌های باستانی در استان کرمان است.
این نگاره‌ها به‌عنوان نخستین خط هجایی و دارای الفبا در ایران شناخته می‌شوند که با موفقیت رمزگشایی شده‌اند؛ کتیبه‌ای با مفهوم «۶۰ کای آب شیرین باران» که بر لبه ظرفی آیینی حک شده و احتمالا در معبدی جهت جمع‌آوری آب باران کاربرد داشته است.
نخستین ظرف آیینی با خط هجایی رمزگشایی‌شده در محوطه باستانی شهداد
این محوطه ابتدا به سرپرستی علی حاکمی و سپس میرعابدین کابلی کاوش شد. بررسی‌های دقیق‌تر حاکی از آن است که نوشته مزبور نمونه‌ای از خط «ایلامی-خطی» (Linear-Elamite) به شمار می‌رود که در دوره کوتاه‌ی طی سده ۲۱ پیش از میلاد و همزمان با پادشاه‌ی پوزور اینشوشیناک مورد استفاده بوده است. شواهد این شیوه نگارش تاکنون تنها در شوش و جلال‌آباد مرودشت استاناتحاد ما رؤیت شده و از نادر‌ترین دبیره‌های باستانی فلات ایران محسوب می‌شود.
نکته قابل تأمل اینجاست که کشفیات کنارصندل نشان می‌دهد نمی‌توان قدمت پوزور اینشوشیناک را به‌سادگی به گورستان‌های شهداد و شوش تعمیم داد؛ زیرا بنا بر تحلیل مجیدزاده، خاستگاه اصلی خط ایلامی-خطی دشت جیرفت بوده و نشانه‌های ابتدایی و مراحل آغازین این نگارش، پیش از عصر اینشوشیناک و در میانه تا اواخر هزاره سوم پیش از میلاد در جیرفت رواج داشته است؛ موضوعی که البته همچنان نیازمند کاوش‌ها و مطالعات تطبیقی عمیق‌تری است.
جایگاه کرمان در نقشه تمدن‌های جهانی
دستاورد‌های باستان‌شناختی اثبات می‌کنند که همزمان با بالندگی تمدن‌ها در بین‌النهرین و دره سند، پهنه‌های جنوب‌شرق ایران نیز کانون تمدن‌هایی شکوفا و پیشرفته بوده‌اند که نقشی بی‌بدیل در تکوین میراث جهانی ایفا کرده‌اند.
تداوم زیست متمدن در مراکزی چون تپه یحیی با پیشینه فرهنگی هفت‌هزارساله و آثار تمدنی بیش از پنج‌هزار سال، شاهدی گویا از دیرینگی شگفت‌انگیز استان کرمان است؛ پیشینه‌ای سترگ که با تداوم پژوهش‌های علمی می‌تواند ابعاد تازه‌ای از تاریخ کهن تمدن بشری را نمایان سازد.
نمایی از بنای تاریخی قلعه دختر کرمان در گستره تمدنی جنوب‌شرق ایران
نمایی از قلعه دختر واقع در حریم شهر تاریخی کرمان
به گفته سیدمنصور سیدسجادی، باستان‌شناس پیشکسوت، دره هلیل‌رود با برخورداری از معادن غنی و منابع آبی فراوان، همواره یکی از حاصلخیز‌ترین کانون‌های کشاورزی در فلات ایران به شمار می‌رفته است. در این پهنه تاریخی، بقایای شماری از بزرگ‌ترین مراکز تمدنی شرق باستان همچون کنارصندل و تپه یحیی کشف شده است؛ تمدن‌هایی که هم‌عصر و هم‌تراز با تمدن‌های هزاره‌های سوم و چهارم پیش از میلاد در بین‌النهرین، مصر و دره سند هستند و قادرند خلأ بزرگ تاریخی-فرهنگی منطقه موسوم به «هزار سال بدون خط» را در هزاره سوم پیش از میلاد برطرف سازند.
مراکز باستانی کرمان را دریابید
با وجود این اهمیت تاریخی، به اذعان ساکنان بومی، وضعیت کنونی محوطه‌های باستانی استان کرمان رضایت‌بخش نیست. بر اساس گزارش‌ها، محوطه باستانی تپه کنارصندل جیرفت به دلیل تردد کنترل‌نشده گردشگران و عوامل فرسایش طبیعی در شرایط بحرانی قرار دارد؛ به گونه‌ای که عوامل جوی و راه رفتن مداوم بازدیدکنندگان بر روی دیواره‌های خشتی کهن، شتابی نگران‌کننده به روند تخریب این اثر تاریخی بخشیده است.
شرایط در تپه یحیی و محوطه‌های باستانی شهداد نیز دست‌کمی از کنارصندل ندارد. رها‌سازی و کم‌توجه‌ی به حفاظت اصولی از این محوطه‌ها، بستر مناسبی را برای فرسایش‌های اقلیمی و تخریب‌های ناشی از دخالت انسانی رقم زده است.
وضعیت حفاظتی تپه باستانی کنارصندل جیرفت در برابر فرسایش طبیعی
تصویری از محوطه تپه کنارصندل جیرفت
ضرورت تداوم کاوش‌ها برای رازگشایی از نخستین تمدن‌های جهان
شواهد پیدایش کهن‌ترین خط و مراکز تمدنی در استان کرمان، بیانگر مؤلفه‌های بنیادین آغاز شهرنشینی در ایران و پهنه گیتی است؛ امری که اهمیت استمرار پژوهش‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی هدفمند را در این حوزه بیش از پیش ضروری می‌سازد تا زوایای تاریک و ناگفته تاریخ این کهن‌بوم روشن شود.
بخش‌های گسترده‌ای از جنوب کشور همچنان از دیدگاه باستان‌شناختی بکر و کاوش‌نشده باقی مانده است و انجام مطالعات دامنه‌دار در آثاری چون کنارصندل جیرفت و تپه یحیی ارزوئیه می‌تواند ابعاد تازه‌ای از تاریخ پیدایش خط و ساختار تمدن‌های ایرانی را پیش روی محققان قرار دهد؛ یافته‌هایی که جایگاه کرمان را به عنوان خاستگاه کهن‌ترین خط در ایران بیش از هر زمان دیگری تثبیت می‌کند.
ضرورت استمرار پژوهش‌ها و کاوش‌های علمی در محوطه‌های باستانی کرمان
هرچند این مهم اکنون در کانون پیگیری‌های مسئولان استان کرمان جای گرفته است، اما انتظار می‌رود با تأمین اعتبارات کافی و استقرار هیئت‌های تخصصی باستان‌شناسی، این دیار تاریخی دوباره به کانون اصلی توجه و تبادل نظر پژوهشگران تاریخ و تمدن در سراسر جهان بدل شود.
خبرنگار اتحاد ما کرمان و دکتری باستان‌شناسی