تشدید فعالیت حفاران غیرمجاز و باندهای غارت عتیقه در محوطههای باستانی جیرفت، بار دیگر بقای یکی از کهنترین گهوارههای تمدن بشری را در معرض خطر نابودی تدریجی قرار داده است. افزایش تحرکات سوداگران عتیقه در این پهنه تاریخی دشت هلیلرود، زنگ خطر نابودی تدریجی آن را به صدا درآورده است؛ بحرانی که نیازمند توجه فوری مراجع ذیربط و تقویت ساختارهای پایش است. به گزارش اتحاد ما، طی ماههای اخیر و بهویژه با سوءاستفاده از شرایط حساس کشور در مقطع شروع جنگ تحمیلی سوم، سوداگران اشیای تاریخی و حفاران غیرمجاز تحرکات غیرقانونی خود را در شماری از محوطههای باستانی شهرستان جیرفت شدت بخشیدهاند؛ موضوعی که رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی جیرفت نیز آن را تأیید کرده است.
در همین راستا، گزارشهای متعددی از سوی ادارهکل میراثفرهنگی استان کرمان درباره ردگیری و بازداشت متهمان منتشر شده است. از جمله این موارد، گزارشی مربوط به هشتم تیرماه بود که طی آن کمالالدین ضیاءکمالی، رئیس میراثفرهنگی جیرفت، از شناسایی و دستگیری گروهی از سوداگران عتیقه در محوطههای تاریخی این شهرستان خبر داد. وی در این رابطه تصریح کرده بود: «همزمان با شرایط حاکم، عدهای از تاراجگران آثار تاریخی با سوءاستفاده از موقعیت، دست به کاوشهای غیرقانونی در برخی محوطههای باستانی شهرستان زدند. با این حال، با گزارشهای بهموقع میراثبانان افتخاری و اقدام ضربتی نیروهای یگان حفاظت، بخش اعظم این متخلفان شناسایی شدند و شماری از آنان نیز به دام افتادند. هرچند مجرمان در پی پیشبرد مقاصد شوم خود بودند، اما پایش پیوسته، گشتزنیهای هماهنگ و اجرای طرحهای همپوشان با نهادهای انتظامی و امنیتی در کنار پشتیبانی قاطع دستگاه قضایی، صیانت از عرصههای تاریخی را با قوت تداوم بخشید.»
افزون بر این، بیستم تیرماه نیز روابطعمومی میراثفرهنگی استان کرمان اعلام کرد که دو تن از سودجویان آثار باستانی در عرصههای کهن شهرستان جیرفت دستگیر شدند. سرهنگ مجید فاریابی، فرمانده یگان حفاظت میراثفرهنگی استان کرمان، با اشاره به این دستگیری اظهار داشت: «از این افراد آلات و تجهیزات حفاری توقیف و ۲ دستگاه خودرو نیز ضبط شد و پرونده آنان جهت رسیدگی و سیر مراحل قانونی در اختیار مراجع قضایی قرار گرفت.»
سلسله اقدامات حفاظتی در دوازدهم مردادماه نیز تکرار شد و پایگاه اطلاعرسانی میراثفرهنگی کرمان از ناکام ماندن تیمی دیگر از حفاران غیرقانونی در جیرفت خبر داد. سرهنگ فاریابی با تشریح جزئیات این ماجرا گفت: «با حضور مقتدرانه مأموران یگان حفاظت، متهمان با بهجا گذاشتن ادوات حفاری از صحنه گریختند؛ بااینحال، ابزار و تجهیزات آنان توقیف شد و عملیات شناسایی و دستگیری فراریان با همافزایی نیروهای انتظامی و امنیتی بهطور جدی در حال پیگیری است.»
گرچه متولیان استانی در بیانیههای خود پیوسته بر مهار تخلفات و ناکامی چپاولگران تأکید دارند، اما صاحبنظران و پژوهشگران باستانشناسی در رسانههای تخصصی همواره نسبت به گسترش حفاریهای غیرقانونی در پهنه دشت تاریخی جیرفت هشدار دادهاند. کاوشهای غیرمجاز از ویرانگرترین ضربهها به هویت و تبار تاریخی یک ملت است؛ چراکه فرود آمدن هر تیغه کلنگ بر پیکر باستانی دشت جیرفت، زخمی جبرانناپذیر بر پیکره تاریخ بر جای میگذارد. با تاراج آثار و آشفتن بسترهای لایهنگاری خاک، شناسنامه و بافت باستانشناختی این محوطهها برای همیشه از میان میرود و متخصصان از انجام پژوهشهای مستند علمی محروم میشوند.
گسترش حفاریهای غیرمجاز در محوطههای باستانی جیرفت لزوم تجهیز فوری یگان حفاظت میراث فرهنگی را دوچندان کرده است.
خطر نابودی تدریجی محوطههای باستانی جیرفت؛ ضرورت تجهیز و تقویت فوری یگان حفاظت میراثفرهنگی
دشت جیرفت پیشتر نیز زخمخورده تاراج میراثخواران بوده است؛ پدیدهای که در سالهای آغازین دهه هشتاد خورشیدی نیز به شکلی گسترده تکرار شد و طی آن حفاران غیرمجاز به جان محوطهها و گورستانهای کهن منطقه افتادند و اشیای بیشماری را به تاراج بردند. در دهههای پس از آن، همافزایی پایشهای حفاظتی و کاوشهای باستانشناختی، دست چپاولگران را تا حد زیادی از این گنجینه کمنظیر کوتاه کرده بود، اما در ماههای اخیر نشانههایی از ازسرگیری این کاوشهای غیرقانونی مشاهده شده است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان کرمان در واکنش به پرسش خبرنگار اتحاد ما درباره چرایی سکوت در برابر گزارشهای مکرر رسانههای کشوری مبنی بر غارت محوطههای جیرفت و تحولات جاری در این پهنه باستانی، به ارائه توضیحاتی پرداخت. سید مؤید محسننژاد در اینباره اظهار کرد: در خصوص تحرکات حفاران غیرمجاز در جیرفت، پیگیریهای لازم را از مجرای دستگاههای امنیتی، نهادهای بالادستی، وزارتخانه و استانداری انجام دادیم. در این زمینه موج گستردهای از اخبار و ابهامات پدید آمد و فضاسازیهای پردامنهای در افکار عمومی شکل گرفت.
وی با اشاره به بازدیدهای میدانی در ساعات پایانی شب گفت: شخصا در دل شب از محدودههای باستانی جیرفت بازدید کردم؛ بازدیدی که حتی در مواردی با تیراندازی بهسوی ما همراه شد، اما به دلیل اهمیت فوقالعاده موضوع و لزوم توقف قطعی غارتگریها در منطقه حضور یافتیم.
محسننژاد با تأکید بر ماهیت فرابخشی حفاظت تاریخی افزود: همانگونه که صنعت گردشگری حوزهای فرابخشی به شمار میرود و ارگانها و نهادهای گوناگونی در آن دخیل هستند، مقوله میراثفرهنگی، ابنیه تاریخی و محوطههای باستانی نیز دقیقا دارای چنین جایگاهی است. وظیفه اصلی ما صیانت از مواریث تاریخی است، اما ابزار ما برای اجرای این مسئولیت سنگین، یگان حفاظتی است که با کمترین تجهیزات و امکانات فعالیت میکند. اگر ارتقا و تجهیز یگان حفاظت میراثفرهنگی محقق نشود، احتمال وقوع آسیبها و رخدادهای ناگوارتر دور از ذهن نخواهد بود. وی همچنین خاطرنشان ساخت: در ماههای اخیر برای مقابله با حفاریهای غیرمجاز از ظرفیت دستگاههای گوناگون بهره گرفتیم و با پشتیبانی قاطع استاندار کرمان، این چالش مهار شد و اکنون به حداقل رسیده است.
در دشت جیرفت و حاشیه هلیلرود تاکنون بیش از ۴۰ محوطه باستانی متعلق به دورههای پیش از تاریخ شناسایی شده است؛ محدودهای که در سراسر آن آثار معماری ارزشمند و اشیای پرشمار از سبک زندگی هزاران سال پیش نیاکان به چشم میخورد. بر اساس مستندات باستانشناسی قطعی، پیشینه زیست انسان در دشت جیرفت به حدود ۴۰ هزار سال پیش بازمیگردد. فراتر از نامهای پرآوازهای چون «کنارصندل» و شهر کهن جیرفت (دقیانوس)، دهها تپه و محوطه باستانی دیگر در این گستره واقع شدهاند که همواره هدفی بالقوه برای سارقان اموال فرهنگی و دشمنان تمدن ایران به شمار میروند.
گرچه فروکش کردن نسبی فعالیت حفاران در دشت جیرفت نویدبخش است، اما چنانچه یگان حفاظت میراثفرهنگی به شکل اساسی تجهیز و تقویت نشود، برنامههای مستمر و ادواری کاوشهای علمی سامان نیابد و روشهای فناورانه و نوین نظارتی به کار گرفته نشود، دستاندازی سوداگران به بدنه این فرهنگ کهن ادامه خواهد داشت و فرجامی جز نابودی و مرگ تدریجی این تمدن باستانی رقم نخواهد خورد.