با مخالفت شورای اسلامی شهر کرمان با تصویب لایحه مناقصه ۸۵ میلیارد تومانی، پروژه مرمت و نجات اثر ارزشمند و ملی «خانه شهر کرمان» بار دیگر در بنبست کامل اجرایی قرار گرفت.
به گزارش اتحاد ما، ساختمان خانه شهر کرمان بهعنوان یکی از شاخصترین نمادهای میراث معماری معاصر ایران—که متخصصان جایگاه هنری و فنی آن را در ردیف آثاری چون آرامگاههای خیام، عطار، بوعلی، برج آزادی، موزه هنرهای معاصر تهران و دانشکدههای فنی و مدیریت کرمان ارزیابی میکنند—بیش از یک دهه است که بدون مرمت و بازسازی رها شده است.
این بنای ارزشمند با وجود اهمیت والای فرهنگی و کالبدیاش، در اواسط دهه ۱۳۹۰ در جریان طرح توسعه میدان شورا و احداث ساختمان جدید استانداری کرمان با خطر جدی تخریب مواجه شد؛ اما شکلگیری کارزاری گسترده از اعتراضات کارشناسان، جامعه دانشگاهی، هنرمندان، رسانهها و دوستداران میراث فرهنگی، مانع از تخریب آن شد و وزارت میراث فرهنگی وقت، این اثر را در فهرست آثار ملی ثبت کرد.
بر اساس پیشینه تاریخی، فرایند احداث خانه شهر کرمان در آذرماه سال ۱۳۴۸ آغاز شد و طی دو سال به بهرهبرداری رسید. تالار اصلی این مجموعه از دهه ۱۳۵۰ تا پایان دهه ۱۳۸۰ کانون اصلی مهمترین رخدادهای فرهنگی، کنسرتهای موسیقی، همایشهای سیاسی و گردهماییهای اداری استان بود؛ حتی در جریان سفر رهبر معظم انقلاب به کرمان در سال ۱۳۸۴، بخشی از دیدارهای ایشان در همین مکان برگزار شد.
در گذشته، طبقه دوم این بنا محل استقرار دبیرخانه شورای اسلامی شهر کرمان بود، اما با انتقال شورا به ساختمان قدیم شهرداری در دوره پنجم، خانه شهر بهصورت کامل تخلیه شد و از آن زمان تاکنون در وضعیتی فرسوده و بلاتکلیف رها شده است.
میراث همدلی و گنجینه خاطرات
خانه شهر کرمان فراتر از ساختار فیزیکی خود، بخشی جداییناپذیر از حافظه تاریخی و جمعی شهروندان را در بیش از نیم قرن گذشته شکل داده است. شاخصههای معماری این بنا از نظر نوآوری فرمی، محاسبات مهندسی و تزیینات ویژه، آن را شایسته ثبت ملی ساخت؛ اثری کمنظیر در کرمان که هم در تأمین هزینههای احداث اولیه و هم در ممانعت از تخریب آن، نمادی از مشارکت فعال و مسئولیتپذیری مدنی مردم بوده است.
ساختمان تاریخی و شاخص خانه شهر کرمان که به عنوان یکی از نمادهای معماری معاصر در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
به اذعان همگان، در سال ۱۳۴۸ و هنگام کلنگزنی احداث «خانه شهر»، شهرداری برای تأمین اعتبارات لازم جهت اجرای این پروژه از شهروندان استمداد طلبید و بدینترتیب بخش عمدهای از هزینههای ساخت این بنا توسط خود مردم کرمان تأمین و پرداخت شد. در سالهای بعد نیز هنگامی که برای اجرای طرح توسعه میدان شورا قصد تخریب این ساختمان را داشتند، شهر کرمان شاهد یکی از معدود کنشهای مدنی و قانونی موفق برای نجات یک اثر بود؛ رویدادی که طی آن اقشار مختلف مردم در برابر تخریب خانه شهر ایستادگی کردند و مانع نابودی این نماد هویتی و تاریخی شدند.
مرمت کاغذی خانه شهر کرمان
طی یک دهه گذشته، بهسازی و احیای خانه شهر همواره بهعنوان یکی از مطالبات جدی اهالی فرهنگ و هنر، رسانهها، کارشناسان و علاقهمندان به میراث فرهنگی مطرح بوده است. با این حال، هم در دوره چهارم شورای شهر که زمزمههای تخریب بنا قوت گرفت و هم در شوراهای پنجم و ششم، وعدههای متعددی برای بازسازی آن به شهروندان داده شد؛ وعدههایی که تاکنون از روی کاغذ و عناوین خبری فراتر نرفتهاند.
حدود ۱۰ روز پیش، در نشست خبری شهردار کرمان و در پاسخ به پرسش یکی از خبرنگاران پیرامون وضعیت و آینده این اثر، محسن تویسرکانی اظهار داشت: «دو مرتبه پروژه مرمت خانه شهر را جهت تعیین پیمانکار در سامانه مناقصات ثبت کردیم، ولی با توجه به شرایط ویژه این سازه، هیچ پیمانکاری اعلام آمادگی نکرد. اخیرا مجوزی از شورای اسلامی شهر کرمان دریافت کردهایم تا این ساختمان را مجددا به همراه مجموعهای از تسهیلات ویژه در سامانه معاملات عرضه کنیم. بهمحض جذب پیمانکار، فرایند بهسازی آغاز میشود و این مکان پس از احیا به مرکزی فرهنگی تبدیل خواهد شد.»
تنها یک هفته پس از این سخنان، نامه شهرداری کرمان مبنی بر «اجرای پروژه بهسازی ساختمان خانه شهر از طریق مناقصه عمومی با حداکثر اعتبار ۸۵ میلیارد تومان» در صحن علنی شورا مطرح شد تا بستر جدیدی برای نجات این بنا فراهم شود.
تردید در ارزشهای خانه شهر
این درخواست که پیشتر به تأیید کمیسیون بودجه شورا رسیده بود، در نشست علنی شورای شهر با مخالفت نمایندگان روبهرو شد و به تصویب نرسید.
بر پایه گزارش روابط عمومی شهرداری کرمان، پس از طرح درخواست صدور مجوز برگزاری مناقصه، علیرضا نادری، عضو شورای شهر کرمان، ضمن مخالفت با این طرح اظهار داشت: «رقم پیشبینیشده برای بهسازی این بنا حتی از هزینه ساخت کامل و نوسازی یک بنای تازه نیز بیشتر است. اختصاص چنین بودجه بالایی آن هم برای ساختمانی که کارایی چندانی ندارد منطقی نیست؛ بهویژه آنکه شاید بتوان با اخذ مجوز، بنایی مشابه آن را دوباره احداث کرد.»
نشست علنی شورای شهر کرمان که در آن لایحه مناقصه ۸۵ میلیارد تومانی بهسازی خانه شهر با مخالفت اعضا رد شد.
مخالفت شورای شهر کرمان با مناقصه مرمت اثر ملی «خانه شهر»
وی در ادامه سخنان خود یادآور شد: ادعا میشود که خانه شهر ارزش میراثی دارد، در حالی که این بنا بیش از ۴۰ تا ۵۰ سال قدمت ندارد و از پیشینه تاریخی چندان شگفتانگیزی برخوردار نیست. علاوه بر این، ساختمان کارایی اداری چندانی ندارد و صرف چنین هزینهای به صلاح شهر نخواهد بود.
نایبرئیس کمیسیون میراث فرهنگی و گردشگری شورای شهر کرمان نیز در این زمینه تصریح کرد: با وجود اینکه همواره مدافع مرمت خانه شهر بودهام، اما واقعیتها را باید شفاف بیان کرد؛ این بنا از دو بخش اداری و یک سالن تشکیل شده و مشخص نیست دقیقا ۲ هزار مترمربع زیربنا دارد یا خیر، اما با چنین اعتباری میتوان ساختمانی نوساز و با نقشههای کاربردی در همان متراژ احداث کرد.
محمدرضا کمساری با اشاره به اینکه رویکرد کلی شورا مرمت و احیای خانه شهر است، خاطرنشان کرد: چالش اساسی، کارایی و اثربخشی این بنا برای شهروندان است. مرمت کلی این مجموعه حتی با ۸۵ میلیارد تومان نیز تکمیل نمیشود مگر آنکه مراحل بازسازی به شکل فازبندی اجرا شود؛ بنابراین از نظر سازهای و عمرانی، صرف هزینههای سنگین در آن توجیه اقتصادی ندارد.
دفاع از حفظ و احیای بنای ثبتی
در مقابل، رئیس کمیسیون عمران و شهرسازی شورای شهر کرمان به دفاع از حفظ و نجات این بنا پرداخت و گفت: پرونده مرمت خانه شهر به دلیل مطالبات و دغدغه شهروندان در دوره چهارم شورا پیگیری و به ثبت ملی رسید؛ از این رو صیانت و احیای این اثر واجد ارزش، وظیفهای قانونی است.
منصور ایرانمنش افزود: خانه شهر در یکی از مناسبترین نقاط شهری و اداری واقع شده و ظرفیت بسیار خوبی برای استقرار ساختمان شورای شهر دارد. در صورت انتقال بخش اداری شورا به این مکان، ساختمان فعلی میتواند برای توسعه سایر خدمات در اختیار شهرداری قرار گیرد.
وی تأکید کرد: منابع پیشبینیشده برای بهسازی و مرمت این اثر از جیب شهروندان و اعتبارات جاری شهرداری هدر نمیرود؛ بلکه هر اندازه در احیای آن تأخیر و تعلل صورت گیرد، فرسایش بنا تشدید شده و هزینههای بعدی به مراتب سنگینتر خواهد شد.
سرانجام در صحن علنی شورای شهر کرمان، این لایحه با ۵ رأی موافق به تصویب نرسید؛ چرا که محمد امینیزاده و محمدرضا کمساری از مشارکت در رأیگیری خودداری کردند، علیرضا نادری رأی مخالف داد و محمود بابایی به همراه عشرت کردستانی رأی ممتنع ثبت کردند تا در نهایت برگزاری مناقصه ۸۵ میلیارد تومانی خانه شهر رد شود.
تداوم بلاتکلیفی سرنوشت اثر ملی
شورای ششم شهر کرمان در ماههای پایانی فعالیت خود در شرایطی با این مناقصه مخالفت کرده است که پیش از این، اعضای شورا بارها بر نوسازی و احیای خانه شهر تأکید کرده و تحقق آن را به مردم نوید داده بودند.
با رد پیشنهاد شهرداری برای برپایی مناقصه مرمت، آینده این بنای واجد ارزش بار دیگر در هالهای از ابهام قرار گرفت. این در حالی است که شهرداری کرمان بهعنوان متولی قانونی این اثر ثبت ملی، متعهد به صیانت اصولی و فراهمسازی زمینه بهرهبرداری عمومی از آن است و باید دید مدیریت شهری در برابر این تصمیم چه تدابیر و مسیرهای جایگزینی را در پیش خواهد گرفت.