با پیشرفت سریع عملیات مرمت و سبکسازی سقف، سازه آبی و تاریخی «گاوگرد شرکت فرش کرمان» به عنوان شاهکار مهندسی بومی استخراج آب، پس از سال‌ها فراموشی جان تازه‌ای به خود می‌گیرد.
به گزارش اتحاد ما، در پهنه‌های کویری نظیر کرمان که از دسترسی طبیعی به جریان‌های آب سطحی و رودخانه‌ها محروم بوده‌اند، موضوع مدیریت منابع آب و انتقال آن به سکونتگاه‌ها، باغات و اراضی کشاورزی در سده‌های گذشته همواره مهم‌ترین چالش ساکنان محسوب می‌شد.
پیش از ظهور الکتروپمپ‌ها و فناوری‌های مدرن آبرسانی و ایجاد شبکه یکپارچه لوله‌کشی شهری در این خطه، قنات‌ها و در ادامه حفر چاه‌ها، بستر اصلی دسترسی جامعه به آب را شکل می‌دادند. در روش سنتی، استحصال آب از قنات در پایاب‌ها یا مظهر قنات در معابر عمومی انجام می‌شد و عمارت‌های اعیانی نیز با احداث آب‌انبار‌های اختصاصی، سهم خود از آب قنات را ذخیره می‌کردند. با گسترش فناوری حفر چاه، بسیاری از سکونتگاه‌ها دارای منبع مستقل شدند و امکان تأمین آب را بدون نیاز به حضور در مجاری عمومی به دست آوردند.
در منازل با مقیاس مصرف محدود، بالاکشیدن دلو‌ها از درون چاه معمولا با اتکا به چرخ‌چاه صورت می‌گرفت؛ اما در عمارت‌های بزرگ و خانه‌باغ‌ها که نیازمند حجم به‌مراتب بالاتری از آب بودند، ساز‌وکار‌های پیشرفته‌تری استقرار می‌یافت. بارز‌ترین این سیستم‌ها «گاوگرد» بود؛ فناوری سنتی و مکانیکی هوشمندانه‌ای که توان حیاتی دام را جایگزین انرژی برق و توان بازوی انسان می‌کرد تا آب از ژرفای زمین استخراج شود. از این منظر، گاوگرد را می‌توان نمونه‌ای برجسته از پمپ‌های مکانیکی-زیستی بومی دانست.
مکانیزم عملکرد و چرخش گاوگرد
ساز‌وکار اجرایی این سامانه متکی بر حرکت دورانی پیوسته یک رأس گاو در مسیری مدور بود که نیروی محرکه کل سیستم را تولید می‌کرد. اسکلت مکانیکی دستگاه شامل محور‌های عمودی و افقی چوبی مستحکم و اهرم‌های رابط بود که گشتاور حاصل از گام‌های حیوان را مستقیما به سازه استخراج منتقل می‌ساخت.
زنجیره‌ای از دلو‌ها و مخازن چرمی تعبیه‌شده بر روی طناب، جزء کلیدی این چرخه به شمار می‌رفت. با چرخش مداوم محور‌ها، این مخازن متناوبا به ژرفای آبخوان فرورفته، پس از آبگیری به سطح زمین هدایت می‌شدند و محتوای خود را در حوضچه، آبراهه یا کانال انتقال تخلیه می‌کردند تا به‌سرعت صرف مصارف شرب یا آبیاری شود. معماران سنتی برای مهار سرگیجه و حفظ تعادل دام در اثر حرکت دایره‌ای مداوم، چشمان حیوان را با چشم‌بند مخصوص می‌بستند. این سازه‌ها کارکردی مشابه موتورپمپ‌های امروزی را در شرایط بالابودن تراز آب‌های زیرزمینی آن دوران به بهترین شکل به نمایش می‌گذاشتند. همچنین برای حفظ تداوم عملیات آبکشی و استراحت دام، فضایی سرپوشیده و اختصاصی در مجاورت دهانه چاه برای تردد و تغذیه حیوان احداث می‌شد.
نمایی از سازه سنتی گاوگرد شرکت فرش کرمان و چرخدندههای چوبی استخراج آب
احیای سازه کهن آبی؛ دمیدن جان دوباره در «گاوگرد» عمارت تاریخی شرکت فرش کرمان
اگرچه خاستگاه اولیه و دقیق ابداع این سازه مهندسی و سنتی در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، اما شواهد تاریخی در کرمان نشان می‌دهد پیشینه کاربرد گاوگرد در این خطه دست‌کم به روزگار قاجار بازمی‌گردد؛ سنتی کاربردی که در دوره پهلوی نیز با دگرگونی‌هایی در ساختار آن تداوم یافت. در این زمینه، محمد برشان، پژوهشگر حوزه آب و مدیر مرکز قنات استان کرمان، این فناوری سنتی را از ابتکارات هوشمندانه مناطق کویری مرکز ایران برمی‌شمارد. وی با استناد به اسناد تاریخی مبنی بر پیشینه ساخت گاوگرد از سال ۳۳۴ پیش از میلاد، دیرینگی این دستاورد مهندسی را فرا‌تر از دو هزاره می‌داند.
احیای گاوگرد شرکت فرش کرمان و نجات میراث کهن
هرچند سیمای زیست‌بوم کرمان امروز نمایی آکنده از آهن، فولاد و سازه‌های مدرن یافته، اما این دیار در گذشته سرشار از خانه‌باغ‌های مصفایی بود که امروزه به‌جز مواردی انگشت‌شمار، اثر چندانی از آن‌ها بر جای نمانده است. در آن سال‌ها، شریان حیاتی این باغ‌ها و آبیاری درختان کهنسالشان از طریق سیستم گاوگرد پی گرفته می‌شد؛ بستان‌هایی که به واسطه این ساز‌وکار آبیاری می‌شدند، در اصطلاح بومی «دولاب» نام داشتند. با این حال، روند پرشتاب شهرنشینی و تخریب این دولاب‌ها، فرسایش و زوال تدریجی گاوگرد‌ها را در پی داشت؛ به‌گونه‌ای که امروزه تنها پنج نمونه از آن‌ها در پهنه شهر کرمان برجای مانده که هیچ‌یک نیز در فهرست آثار ملی ثبت نشده است.
یکی از این یادمان‌های معدود، در دل عمارت تاریخی شرکت فرش، واقع در مجاورت بلوار باستانی پاریزی کرمان جای گرفته است؛ بنایی بازمانده از دوران شکوفایی صنعت فرش‌بافی در جنوب‌شرقی ایران در اواخر قاجار و اوایل پهلوی، یعنی همان عهدی که رونق جهانی قالی کرمان سرآمد بازار‌های بین‌المللی بود. در این مجموعه تاریخی که به ثبت ملی رسیده و مدت‌ها حالت نیمه‌متروکه داشت، کارگاه‌های اصیل رنگرزی، بافت، شست‌وشو و ادوات سنتی قالیبافی در کنار سازه یک گاوگرد تاریخی به چشم می‌خورد.
با آغاز پروژه جامع مرمت عمارت شرکت فرش کرمان، نجات و بازسازی این سازه آبی نیز در کانون توجه قرار گرفته است. به گزارش روابط عمومی سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کرمان، در چارچوب حراست از میراث ماندگار معماری کهن، اقدامات اجرایی برای مرمت گاوگرد با محوریت تبدیل این مجموعه به یک «باغموزه» زنده با جدیت پیگیری میشود.
بر پایه این گزارش، اقدامات کارشناسی در مرحله سبکسازی سقف گاوگرد، از طریق حذف لایه‌های فرسوده و سنگین‌وزن قدیمی و بهره‌گیری از دوغاب گچ، پوکه صنعتی و مصالح استاندارد در جریان است و پس از تثبیت ساختار، اجرای سقف تازه با رویکرد تلفیقی از مصالح کهن و مواد بومی همگون با کالبد اثر دنبال خواهد شد.
عملیات حفاظتی و تثبیت کالبد معماری گاوگرد در عمارت تاریخی شرکت فرش کرمان
جان‌بخشی دوباره به «گاوگرد» تاریخی کرمان؛ نزدیکی پایان عملیات مرمت سازه کهن آبی
هدف از این عملیات، کاهش بار اضافی، حفاظت از کالبد بنا و فراهم‌سازی شرایط مناسب برای تداوم عمر این سازه اعلام شده است. بر اساس گزارش‌های دریافتی، روند مرمت گاوگرد با سرعت مطلوبی پیش می‌رود و به مراحل پایانی خود نزدیک شده است.
همزمان با به‌سازی و مرمت بام، بخش‌های داخلی این سازه سنتی نیز در دست مرمت و بازآفرینی است و اقدامات حفاظتی لازم بر روی آن با جدیت دنبال میشود.
احیای باغموزه فرش کرمان و حفاظت از ابنیه ارزشمند آن با رویکرد صیانت از هویت تاریخی، فرهنگی و معماری مجموعه، در اولویت برنامه‌های مرکز ملی فرش ایران و سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کرمان قرار گرفته است؛ از این رو تلاش میشود تمامی مراحل مرمت با رعایت کامل اصول فنی، حفظ اصالت تاریخی و کاربرد مصالح بومی و استاندارد انجام گیرد. سازه گاوگرد به عنوان یکی از عناصر شاخص این مجموعه، پس از تکمیل احیا به یکی از جاذبه‌های برجسته دیداری و معماری برای علاقه‌مندان به تاریخ، هنر و معماری سنتی بدل خواهد شد.
بازآفرینی این سازه کهن آبی یادآور نبوغ و خرد بومی ایرانیان در غلبه بر محدودیت‌های اقلیمی پیش از عصر فناوری مدرن است و ظرفیت‌های گردشگری و میراثی این اثر تاریخی ممتاز را در استان کرمان دوچندان می‌کند.