کرمان در آستانه از دست دادن هویت تاریخی خود قرار دارد؛ جایی که فرسودگی بافت شهری و آشفتگیهای شهرسازی، پیوند میان گذشته و حال را قطع کرده است.
به گزارش اتحاد ما، هویت تاریخی کرمان برای نسلهای جدید این شهر، به تصویری دور و ناآشنا بدل شده است. در حالی که کرمان از دوران ساسانیان تاکنون همواره یک سکونتگاه مستمر بوده، اما نامهای تاریخی همچون ساباط، سرا، دولاب و محلههای باستانی مانند پامنار، پاکتنگ، محلهشهر و شاهعادل، برای شهروندان دهههای هفتاد و هشتاد، گویی متعلق به دنیایی بیگانه است. بر اساس اسناد موجود، شکلگیری شهر کرمان از دوران ساسانیان و با تمرکز بر قلعهدختر و قلعهاردشیر در شرق آغاز شد و به مرور به سمت غرب گسترش یافت، اما این پیوستگی تاریخی اکنون در حال از دست رفتن است.
برخلاف شهرهایی مانند یزد که از بافت تاریخی منسجم و یکپارچه برخوردارند، کرمان در عصر حاضر با فقدان یک ساختار تاریخی پیوسته روبروست. میراثهای باستانی این شهر ۱۳ هزار هکتاری، عمدتا به صورت تکبناهای پراکنده و در وضعیت نامناسب باقی ماندهاند. در حال حاضر، تنها بخش منسجم از این ساختار تاریخی، راستهبازار شرقی و غربی کرمان است که آن هم در بسیاری از بخشها دچار فرسودگی شدید و اضمحلال شده و بقای آن در آینده نامشخص است.
کارشناسان، شهرشناسان و دوستداران شهر در دهههای اخیر نسبت به وضعیت بحرانی میراث شهری کرمان هشدار دادهاند، اما این هشدارها تأثیر چندانی بر متولیان نداشته است. در این میان، متخصصانی همچون دکتر حجت گلچین، عضو هیأت علمی دانشگاه باهنر کرمان و متخصص مرمت بناها و بافتهای تاریخی، تلاشهای مستمری را برای بازشناسی هویت شهر و ایجاد درک صحیح از گذشته و امروز کرمان انجام میدهند تا از گسست میان تاریخ و زندگی معاصر این شهر جلوگیری شود.

زوال تدریجی بافت تاریخی و هویت کهن شهر کرمان
بحران هویت و فرسودگی بافت تاریخی کرمان؛ گسست میان گذشته و حال
عضو هیأت علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان، اخیرا در همایش بنیاد ایرانشناسی (شعبه کرمان) با موضوع معماری کرمان، دیدگاههای انتقادی خود را درباره وضعیت شهر مطرح کرد. چکیدهای از سخنان وی در ادامه میآید.
گلچین در بخشی از اظهارات خود، به نقد تصورات رایج درباره آنچه «بافت تاریخی شهر کرمان» نامیده میشود، پرداخت. وی با اشاره به مفهوم علمی بافت تاریخی که مستلزم یک کلیت منسجم است، اظهار داشت: «اگر بخواهیم وضعیت امروز کرمان را با شهرهایی همچون یزد، اصفهان، شیراز، بوشهر و کاشان که دارای منظر یا بافت تاریخی متمایز هستند مقایسه کنیم، دیگر نمیتوان به وضعیت فعلی کرمان که با شلختگی و از همگسیختگی همراه است، عنوان شهر یا بافت تاریخی را بر آن اطلاق کرد.»
وی همچنین تأکید کرد که تعیین یک محدوده مجزا از کل شهر و محدود کردن ارزشهای شهری به اطلاق عنوان «بافت تاریخی» به آن ناحیه، رویکردی مردود است. گلچین با اشاره به مفهوم «میراث شهری» که بافت تاریخی زیرمجموعه آن تعریف میشود، افزود: «در کرمان، مفهوم میراث شهری بهدرستی درک نشده و عنوان بافت تاریخی نیز به یک کلیشه تبدیل شده است. این تصور که تنها با نامیدن یک جزیره با ساختار آشفته و از هم گسیخته تحت عنوان “بافت تاریخی”، میتوان شهر تاریخی کرمان را بازسازی کرد، کاملا نادرست است.»
وی تصریح کرد: «حتی اگر فرض کنیم بافتی تاریخی در کرمان وجود دارد، نباید مفهوم کلان شهر و میراث شهری را به جزیرهای محدود به نام بافت تاریخی تقلیل داد. این دیدگاه باعث میشود دوران معاصر نادیده گرفته شود، در حالی که عصر حاضر، پلی حیاتی میان ما و گذشته و بخشی جداییناپذیر از تاریخ است.»
حذف از فهرست شهرهای تاریخی
عضو هیأت علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان با تأکید بر اهمیت تداوم تاریخی در شهرسازی و حفاظت از میراث شهری، گفت: «در ایران، با وجود شرایط فعلی و الگوهای حکمرانی مشابه، شهرهایی وجود دارند که اگرچه ایدهآل نیستند، اما همچنان نوعی تداوم تاریخی را در خود حفظ کردهاند؛ در حالی که کرمان بهطور کامل از گذشته خود جدا شده و ساختار آن از هم گسیخته است.»
گلچین در ادامه خاطرنشان کرد: «از زمان تشکیل سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۶۷، پنج مرکز استان شامل کرمان، شیراز، اصفهان، یزد و تبریز بهعنوان شهرهای تاریخی معرفی شدند. اما در اواسط دهه ۸۰ خورشیدی، کرمان عملا از این فهرست حذف شد و از آن زمان تاکنون دیگر در این سطح از جایگاه تاریخی دیده نشده است.»
آشفتگی و بیکیفیتی در شهرسازی معاصر
وی در نهایت به نقد شهرسازی معاصر کرمان پرداخت و با صراحت بیان کرد که کرمان امروز، هیچ پیوندی با معنای واقعی “شهر” ندارد. وی افزود: «آشفتگی، شلختگی و بیکیفیتی نه تنها در محدوده تاریخی، بلکه در مناطق جدید شهر از جمله خیابانهای شریعتی، شفا، هزار و یک شب، شهرک الغدیر و سایر محلهها نیز به وضوح مشاهده میشود.»
بحران هویت و فرسودگی بافت تاریخی در کرمان؛ هشدار کارشناسان درباره نابودی میراث شهری

هشدار کارشناسان درباره نابودی میراث شهری و آشفتگیهای شهرسازی در کرمان
این عضو هیأت علمی با ارائه نمونههای متعدد، وضعیت آشفتگی و فضاهای خالی و بیسروسامان پیرامون مسجد تاریخی «ملک» را به تصویر کشید و آن را با وضعیت مطلوب مسجد «جامع کبیر» یزد مقایسه کرد. وی همچنین با نمایش تصاویری از مداخلات صورتگرفته در بنای تاریخی «گنبد مشتاقیه» کرمان، با اشاره به اینکه این بنا در کرمان جایگاه معادل «حافظیه» در شیراز را دارد، این پرسش را مطرح کرد که آیا میان وضعیت این دو مجموعه قرابت و شباهتی وجود دارد یا خیر؟
گلچین در بخش دیگری از سخنان خود تأکید کرد که شعار دادن درباره بافت تاریخی و سخنرانی درباره ویژگیهای کرمان کهن، واقعیتهای فاجعهبار موجود را تغییر نمیدهد. وی بار دیگر خاطرنشان کرد: «وضعیت واقعی شهر کرمان و آنچه امروز در اختیار داریم، فرسنگها با مفاهیم اصیل میراث شهری و بافت تاریخی فاصله دارد.»
وی با تأکید بر ضرورت شناخت درست شهر کرمان افزود: «به جای اغراق در مورد عناوین مربوط به گذشته، باید شهر خود را با تمام واقعیتهایش دوست داشته باشیم.»
این پژوهشگر معتقد است که کرمان در مقایسه با سایر شهرهای ایران، از بسیاری از ادوار تاریخی فاقد آثار شاخص و متمایز است؛ موضوعی که لزوما به معنای نقص نیست، اما وی تأکید کرد: «باید از همان آنچه در اختیار داریم، به شایستگی محافظت کنیم.»
از دست رفتن هویت کرمان کهن بهگونهای که دیگر نمیتوان از واژه «بافت تاریخی» برای آن استفاده کرد، دیدگاه مشترک بسیاری از کارشناسان است. از جمله محمدحسن خادمزاده، دکترای معماری و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران که سال گذشته در جریان کارگاه پژوهشی-آموزشی «نگاهی دوباره به کرمان»، بررسیهای میدانی و پژوهشی گستردهای در این شهر انجام داده است.
وی در گفتگو با یکی از رسانههای محلی کرمان اظهار داشت: «مفهوم بافت زمانی معنا مییابد که از محلات تاریخی، مجموعههای شهری و عناصر پیوندیافته با آنها مانند باغها و عناصر دفاعی شهر همچون دیوارها و دروازهها سخن بگوییم. با این معیار، متأسفانه باید گفت کرمان فاقد بافت تاریخی است. حتی شاهد فرآیند بازتولید بافت در کرمان هم نیستیم.»
هرچند بخشهایی از پیشینه تاریخی کرمان بهطور کامل از میان رفته و تداوم تاریخی در کالبد امروز این شهر به وضوح دیده نمیشود، اما هنوز نشانهها، محلهها و بناهایی از گذشته در آن باقی مانده است. کارشناسان بر این باورند که حفاظت از همین بقایا و پیوند دادن آنها با زیست امروز شهروندان، شاید تنها فرصت باقیمانده برای جلوگیری از گسست عمیقتر کرمان از تاریخ و هویت خود باشد.