محتوا: به گزارش اتحاد ما، تَرکان خاتون که نامش در تاریخ به عنوان حاکمی فرهنگ دوست ثبت شده است، در سده هفتم هجری قمری و در یکی از حساس ترین دوران های تاریخی کرمان به قدرت رسید. اگرچه قرن هفتم میلادی برای ایران با حملات خونریز چنگیزخان مغول شناخته می شود، اما کرمان از این تاخت وتاز ها مصون ماند. بر اساس روایت های تاریخی، عامل اصلی نجات کرمان از غارت مغول ها، خدمات هوشمندانه «براق حاجب»، مؤسس سلسله قراختاییان در این منطقه بود؛ وی با انجام اقداماتی نظیر کشتن «شجاع الدین اعور» و ارسال سر بریده ی غیاث الدین (برادر سلطان جلال الدین خوارزم شاه) به نزد «اوکتای قاآن»، توانست اجازه تأسیس حکومت قراختاییان در کرمان را از مغولان دریافت کند.
یکی از برجسته ترین دستاوردهای این سلسله، ساخت قبه سبز و نخستین دانشگاه جنوب شرق ایران در شمال شهر امروزی کرمان بود. این مرکز علمی که روزگاری کانون تجمع دانشمندان و علما بود، پس از جندی شاپور، یکی از بزرگ ترین پایگاه های فرهنگی و اجتماعی ایران به شمار می رفت. ایده ساخت این مدرسه از سوی همسر ترکان خاتون مطرح شد؛ چنان که در تاریخ آمده است، براق حاجب مرقدی را در محله ترک آباد بنا کرده بود و جانشین او، قطب الدین محمد، قصد داشت گنبدی بر آن و مدرسه ای در کنار آن احداث کند. با این حال، این پروژه پس از مرگ قطب الدین محمد توسط خود ترکان خاتون به سرانجام رسید و ایشان علاوه بر مدرسه، کتابخانه، دارالشفا و داروخانه ای را نیز در آن مکان راه اندازی کرد.
مدرسه ترکان خاتون که به دلیل لقب ایشان «عصمه الدنیا» با نام های عصمتیه یا به نام همسرش قطبیه نیز شناخته می شود، محل تدریس علوم متنوعی از جمله دین، ریاضیات، نجوم، فلسفه و به ویژه پزشکی بود. امروزه از این بنای باشکوه که آرامگاه هفت تن از پادشاهان قراختایی از جمله خود ترکان خاتون است، تنها ایوانی با کاشی کاری های هنرمندانه باقی مانده؛ اما نام ایشان به واسطه همین میراث فرهنگی در میان مردم کرمان ماندگار شده است. برخلاف بسیاری از حاکمان آن دوران که توان مالی خود را صرف جنگ آوری می کردند، ترکان خاتون بخشی از منابع حکومت را به توسعه مراکز آموزشی اختصاص داد که نشان از نگاه آینده نگر او دارد.
ترکان خاتون پس از درگذشت همسرش، نزدیک به سه دهه بر کرمان فرمان راند و دوران ایشان یکی از باثبات ترین، آبادترین و امن ترین دوره های تاریخ این منطقه بود که در آن تجارت و فعالیت های علمی شکوفایی یافتند. از نظر معنایی، القاب «قتلغ» و «ترکان» در سنت ترکی-مغولی به معنای بزرگ، محتشم و ملکه است. شایان ذکر است که اگرچه در تاریخ سه شخصیت با نام ترکان خاتون وجود دارد که دو تن از آن ها به دلیل اقدامات تندشان شهرت منفی دارند، اما ترکان خاتون قراختایی کاملاً متفاوت بوده و همواره به عنوان یکی از زنان نیک نام و بی نظیر تاریخ ایران شناخته می شود.
سیدمحمدعلی گلاب زاده، پژوهشگر و مدیر مرکز کرمان شناسی، در کتاب «زن کرمانی، روشنای زندگانی» شرح مفصلی از خدمات ایشان ارائه داده است. طبق این منبع، ترکان خاتون پس از وفات براق در سال ۶۳۳ هجری قمری و پس از مرگ برادرزاده اش سلطان قطب الدین در سال ۶۵۶، سکان قدرت را به دست گرفت. وی چهار فرزند داشت که مشهورترین آن ها پادشاه خاتون بود. گلاب زاده تأکید می کند که ترکان خاتون با توانمندی خود توانست کرمان را از نظر علمی و اقتصادی به جایگاهی والا برساند؛ چنان که مورخان پیشین نیز بر آثار عمرانی گسترده او، از جمله احداث قصبات و مدیریت هوشمندانه قنات ها (مانند اختراع «نای» از گل پخته برای جلوگیری از ریزش قنات ها)، صحه گذاشته اند. همچنین روستاهای مهمی مانند خاتون آباد که امروزه یکی از قطب های اقتصادی ایران است، از یادگارهای ایشان به شمار می رود.
ویژگی بارز حکومت ترکان خاتون، مشورت محور بودن و توانایی در اتحاد اقوام مختلف (تاجیک ها، ترکان قراختایی و مغولان) بود. مورخان معتقدند برخلاف همسران تندخویش، او همواره با بزرگان مشورت می کرد و از تصمیمات خود سرانه پرهیز داشت. حتی ناصرالدین منشی نیز در نوشته های خود از عقل و تدبیر این ملکه نیکوکار یاد کرده است. علاوه بر مدیریت سیاسی، ایشان در امور جزئی نیز حساسیت نشان می داد؛ برای نمونه، حکایت استفاده هوشمندانه او از رایحه عطر برای شناسایی یک سارق، نشان دهنده دقت و عدالت او در حفظ حقوق مردم است.
ترکان خاتون که به عنوان «بانوی نابغه» یاد می شود، در عرصه کشاورزی نیز نوآوری داشت و با تحقیق بر روی بذرهای مناسب، نوعی هندوانه شیرین تولید کرد که به «هندوانه خانمی» شهرت یافت. از دیگر آثار عمرانی او می توان به حوض ترکی خاتون، آب های عصمت آباد خاتونی و احتمالاً بند هلاکو اشاره کرد. ایشان همچنین با ابداع نقش «قُتلو»، تحولی در صنعت قالی بافی ایجاد نمود. پس از گذشت هفت قرن، میراث ترکان خاتون همچنان یادآور این حقیقت است که قدرت واقعی نه در شمشیر، بلکه در آبادانی و گسترش اندیشه نهفته است.