محیطبانان ایران با وجود عشق به طبیعت، با چالشهای جانی و معیشتی سختی دستوپنجه نرم میکنند. برای حفظ میراث زیستی کشور، گذار از فداکاری فردی به حمایتهای ساختاری و قانونی امری حیاتی است.
به گزارش اتحاد ما، حفاظت از محیطزیست در استان کرمان، با توجه به تنوع اقلیمی از دشتهای وسیع تا کوهستانهای دشوار، نیازمند ارادهای پولادین و حمایتهای همهجانبه است. نیروهای محیطبان به عنوان پیشگامان این عرصه، نقشی حیاتی در صیانت از میراث زیستی کشور ایفا میکنند؛ آنها سنگربانانی هستند که با عشق، از گونههایی محافظت میکنند که بیزباناند.
با این حال، مسیر خدمت در طبیعت با چالشهای میدانی متعددی همراه است. برای تثبیت انگیزه و افزایش بهرهوری این نیروها، بازنگری در محورهایی نظیر بهبود شرایط معیشتی، بهروزرسانی زیرساختهای حقوقی و ارتقای مشارکت عمومی ضروری به نظر میرسد. هومن محمدحسنی، محیطبان پناهگاه حیاتوحش مهروئیه در جنوب استان کرمان، در روایتی واقعبینانه به بررسی فرصتهای موجود برای ارتقای جایگاه محیطبانی پرداخته است.

محیطبانان ایران؛ سنگربانان حیاتوحش در شرایط سخت میدانی
محمدحسنی در پاسخ به این پرسش که چه عاملی باعث تداوم خدمت در این شرایط سخت میشود، گفت: «آنچه محیطبانان را در این مسیر دشوار پای کار نگه میدارد، عشق به طبیعت و دلسوزی برای جانورانی است که هیچ پناه دیگری ندارند.»
وی با اشاره به اینکه حدود ۲۰ درصد از خاک ایران در مناطق حفاظتشده قرار دارد، تأکید کرد که مسئولیت حفظ این مناطق تنها بر عهده محیطبانان است. او با ذکر خاطرهای از مشاهده تلاش یک آهو برای کمک به فرزندش برای نوشیدن آب، خاطرنشان کرد که همین صحنههای عاطفی، مانع از دل کندن محیطبانان از طبیعت میشود. وی همچنین افزود که حتی برخی از نیروها که به دلیل فشارهای کاری قصد ترک شغل را داشتند، با مشاهده آسیبهای وارده به حیاتوحش، دوباره به مسیر خدمت بازگشتهاند.

کمبود امکانات و حقوق ناچیز، از بزرگترین چالشهای محیطبانان است
چالشهای زیستی و رفاهی محیطبانان ایران؛ از کمبود امکانات تا ضرورت اصلاح قوانین و ساختار قضایی
چالشهای میدانی و ضرورتهای رفاهی
حضور طولانیمدت در مناطق حفاظتشده مستلزم برخورداری از پشتیبانی لجستیکی و رفاهی گسترده است تا محیطبانان بتوانند با تمرکز کامل، مأموریتهای خود را به انجام برسانند.
در این راستا، با اشاره به دشواریهای بیشمار این حرفه، وی اظهار داشت که محیطبانان با وجود کمبود نیرو، ناچارند صدها کیلومتر را در مناطق صعبعبور با موتورسیکلت طی کنند و در میان سرمای شدید شبها و گرمای طاقتفرسای روزها، تاب بیاورند؛ حتی در برخی موارد، به دلیل نبود امکانات اولیه، آنها مجبور به استفاده از آبهای آلوده میشوند.
این محیطبان با یادآوری تجربیات تلخ از جمله تیراندازی، درگیری با شکارچیان، آتشسوزی خودروهای محیطبانی و ضربوجرح نیروها، خاطرنشان کرد که حقوق محیطبانان گاه در پایینترین سطح ممکن قرار دارد.
وی تحول بنیادین در معیشت، حقوق و مزایا را نخستین گام حیاتی برای آینده این شغل دانست و افزود: مشکلات اقتصادی باعث شده برخی از محیطبانان حرفه خود را رها کرده و به سمت مشاغلی نظیر معلمی یا کارمندی بانک بروند.
محمد حسنی همچنین به وضعیت شیفتهای کاری اشاره کرد و گفت که این نیروها همچنان با الگوی «پنج روز حضور در دل طبیعت و پنج روز مرخصی» فعالیت میکنند.
ظرفیتهای قانونی و نیاز به همافزایی دستگاهها
مدیریت بهینه منابع طبیعی نیازمند ایجاد ساختاری هماهنگ است که تمامی ابعاد، از آموزش گرفته تا قانونگذاری را پوشش دهد. به گفته این محیطبان، فقدان آموزشهای مناسب و ضعف در فرهنگسازی باعث شده است که میزان برخوردهای خشونتآمیز با محیطبانان و تخریب طبیعت، چندین برابر میانگین جهانی است.
محمدحسنی دومین چالش بزرگ را نبود قانونگذاری صحیح در حوزه اسلحه و مهمات دانست و توضیح داد که با وجود توزیع حجم گستردهای از سلاح و فشنگ در کشور، پروانه شکار صادر نمیشود و نظارت درستی بر ورود و مصرف این تجهیزات وجود ندارد.
وی افزود: افرادی که سابقه شکار غیرمجاز یا درگیری مسلحانه دارند، میتوانند بهراحتی سلاح جدید تهیه کرده و دوباره به مناطق حفاظتشده وارد شوند.
این محیطبان در پایان بر ضرورت ایجاد شعب تخصصی محیطزیستی در دادگاهها تأکید کرد و گفت نبود این شعب باعث شده در بسیاری از پروندهها، رایها به نفع متخلفان صادر شود. وی همچنین به موضوع عدم احراز مقام «شهید» برای برخی محیطبانانی که در حین مأموریت جان خود را از دست میدهند، اشاره کرد.

نیاز به ایجاد دادگاههای تخصصی زیستمحیطی برای برخورد با متخلفان
الگوهای جهانی در حمایت از محیطبانان؛ ضرورت گذار از فداکاری فردی به حمایتهای ساختاری
تجربیات بینالمللی نشان میدهد که موفقیت در صیانت از حیاتوحش، مستلزم اولویتبخشی به امنیت و رفاه محیطبانان در سیاستگذاریهای کلان است. بر اساس استانداردهای فدراسیون بینالمللی رنجرها (IRF)، در کشورهای دارای تنوع زیستی بالا مانند هند و کنیا، محیطبانان برخلاف مدلهای سنتی، از طرحهای بیمهای تخصصی برای پوشش حوادث و درگیریهای مسلحانه بهره میبرند. این سازوکارهای حمایتی که شامل هزینههای درمان، انتقال هوایی و تضمین معیشت کامل خانوادههای آنان میشود، به مأموران اجازه میدهد بدون دغدغه معیشتی، بر امنیت مناطق تمرکز کنند.
در بخش حقوقی نیز الگوهای موفقی در جهان مشاهده میشود؛ برای نمونه، در پارکهای ملی ایالات متحده و آفریقای جنوبی، محیطبانان در جایگاه «ضابطان ویژه قانون» با برخورداری از اختیارات و مصونیتهای پلیسی تعریف شدهاند و پروندههای تعرض به آنان در دادگاههای تخصصی زیستمحیطی با سرعت و حساسیت بالا رسیدگی میشود. همچنین، متناسبسازی حقوق و پاداشها با میزان خطرات شغلی، این حرفه را از یک وظیفه مبتنی بر فداکاری شخصی، به شغلی باثبات و دارای منزلت اجتماعی تبدیل کرده است.
با این حال، نمیتوان از حفاظت پایدار محیطزیست سخن گفت، در حالی که بار سنگین این رسالت تنها بر دوش چند صد محیطبان که با انگیزههای شخصی و حقوق ناچیز فعالیت میکنند، گذاشته شده است. اگرچه عشق به طبیعت میتواند این نیروها را در شرایط سخت جوی و محیطی سرپا نگه دارد، اما تکیه بر فداکاری فردی، راهکاری پایدار برای آینده زیستبوم کشور نیست؛ چرا که فشار معیشتی و آسیبهای جسمی، در نهایت منجر به فرسودگی این نیروها خواهد شد.
اکنون زمان آن رسیده است که مسئولان در تحمل این بار با محیطبانان شریک شوند. با الگوبرداری از تجربیات جهانی، اصلاح شیفتهای کاری، ترمیم حقوق، ایجاد دادگاههای تخصصی و برخورد قاطع با متخلفانی که از سلاح سوءاستفاده میکنند، میتوان گامی مؤثر برداشت. اگر امروز امنیت و آرامش محیطبانان ایران تأمین نشود، فردا نه تنها میراث زیستی کشور از دست خواهد رفت، بلکه دیگر کسی برای حفاظت از دشتها و کوهها باقی نخواهد ماند.