همزمان با روز جهانی گردشگری، فعالان اقتصادی دیار کریمان نسبت به رکود بی‌سابقه، افت سنگین ضریب اشغال هتل‌ها و لبه پرتگاه قرار گرفتن صنعت گردشگری کرمان هشدار می‌دهند. به گزارش اتحاد ما، شرایط دشوار اقتصادی، التهابات و شرایط شبه‌جنگی حاکم بر منطقه، تقاضا برای سفر‌های تفریحی را به شکلی چشمگیر کاهش داده است؛ به گونه‌ای که هتل‌ها با افول شدید مسافر مواجه شده و دفا‌تر خدمات مسافرتی نیز در آستانه تعطیلی کامل قرار گرفته‌اند.
این وضعیت نگران‌کننده در شرایطی رخ می‌دهد که دیار کریمان از متنوع‌ترین و کم‌نظیر‌ترین جاذبه‌های تاریخی و طبیعی کشور بهره‌مند است. ثبت آثار بی‌شماری همچون بیابان شگفت‌انگیز لوت، ارگ تاریخی بم، باغ شاهزاده ماهان، روستای دستکند میمند، کاروانسرا‌های گنجعلی‌خان و چاه‌کوران و همچنین قنات‌های تاریخی جوپار، قاسم‌آباد و اکبرآباد در فهرست میراث جهانی یونسکو، به همراه روستای جهانی شفیع‌آباد و شهر جهانی گلیم سیرجان، تنها گوشه‌ای از ظرفیت‌های درخشان استان برای جذب گردشگران داخلی و خارجی به شمار می‌رود.
با این حال، بخش عمده‌ای از این ظرفیت‌های ارزشمند بدون بهره‌برداری مؤثر رها شده است. شکاف عمیق میان توانمندی‌های بالقوه استان و واقعیت‌های تلخ میدانی، صنعتی را که می‌توانست پیشران توسعه و راهگشای مشکلات معیشتی مردم باشد، به کلافی سردرگم بدل ساخته است. در همین راستا و به مناسبت هفته گردشگری، در گفت‌وگو با دو تن از فعالان باسابقه این بخش در دیار کریمان، ابعاد این بحران مورد بررسی موشکافانه قرار گرفت.
بی‌رمقی و انزوای گردشگری کرمان
نایب‌رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی کرمان و مدیرعامل آژانس هواپیمایی جنوب‌شرق، در پاسخ به پرسش خبرنگار «اتحاد ما» پیرامون وضعیت کنونی فعالان اقتصادی این حوزه با صراحت تأکید کرد: گردشگری در کرمان عملا متوقف شده و دیگر رمقی برای ادامه حیات آن باقی نمانده است.
مسعود دهقانی با تشریح ریشه‌های این رکود خاطرنشان کرد: پرواز مستقیم کرمان به دبی که با تلاش‌ها و پیگیری‌های فراوان برقرار شده بود متوقف شد و عملا کرمان را در نوعی بن‌بست ارتباطی بین‌المللی قرار داد؛ علاوه بر این، پرواز‌های مسیر کیش و نجف نیز لغو شدند. در حال حاضر در مجموعه ما با حدود ۳۰ نفر پرسنل، نیرو‌ها صرفا چند ساعت در روز به دفتر می‌آیند و می‌روند، زیرا عملا هیچ‌گونه تقاضا و فعالیتی وجود ندارد.
نمایی از قنات‌های تاریخی و ثبت جهانی بم در استان کرمان
وی با اشاره به اینکه تمامی مشاغل زنجیره سفر در رکودی سنگین به سر می‌برند، تأکید کرد: هیچ اقدام کارآمد و متناسبی با این وضعیت بحرانی انجام نمی‌شود و صدای مطالبات ما نیز به گوش مسئولی نمی‌رسد؛ در حالی که دلسوز این آب و خاکیم و چشم‌انداز آینده کاملا تیره و مبهم است.
این فعال باسابقه گردشگری استان کرمان افزود: شرایط نامساعد اقتصادی ضربه عمیقی به این بخش زده است؛ تا جایی که حتی با تخفیف‌های ویژه ایرلاین‌ها و کاهش قیمت بلیت تا یک‌سوم در برخی پرواز‌ها، باز هم ظرفیت هواپیما‌ها تکمیل نمی‌شود. هتل‌ها با کمترین ظرفیت پذیرش مسافر فعالیت دارند، بخش زیادی از راهنمایان تور به سراغ مشاغل دیگر رفته‌اند و از میان حدود ۱۵۰ آژانس خدمات مسافرتی فعال در استان، تنها شمار اندکی آن هم به شکلی محدود و شکننده سرپا هستند و مابقی عملا به تعطیلی کشیده شده‌اند.
تحریم‌های داخلی و موانع پیش‌روی گردشگری کرمان
دهقانی در پاسخ به پرسش خبرنگار «اتحاد ما» مبنی بر اینکه با وجود تأکید استاندار بر حمایت از گردشگری و برگزاری رویداد‌های گوناگون، این رویکرد تا چه اندازه به تحرک اقتصاد منطقه کمک کرده است، تصریح کرد: برخی برنامه‌ها سال‌هاست بدون بازده‌ی تکرار می‌شوند، در حالی که جامعه نیازمند ابتکارات نوین است. از سوی دیگر، هرگاه برنامه‌ریزی برای رویدادی تازه صورت می‌گیرد و با استقبال گسترده مردم همراه می‌شود (نظیر مسابقه ورزشی ماهان‌ران)، ناگهان لغو می‌گردد. در حقیقت صنعت گردشگری ما علاوه بر فشار‌های بیرونی، گرفتار موانع خودساخته و خودتحریمی‌های داخلی شده است.
وی در پاسخ به پرسش دیگر درباره رنگ باختن امید‌ها نسبت به برنامه‌های اعلام‌شده از سوی مدیریت ارشد استان اظهار کرد: استاندار با وجود تمایل، اختیارات کافی برای رفع بسیاری از این چالش‌ها را ندارد؛ چرا که ریشه عمده مشکلات فرا‌تر از اختیارات استانی است. در حال حاضر ورود تور‌های خارجی به کشور به صفر نزدیک شده، در حالی که رونق پایدار گردشگری پیوند مستقیمی با حضور گردشگران بین‌المللی دارد.
این پیشکسوت صنعت گردشگری کرمان اضافه کرد: به نظر می‌رسد استاندار دغدغه حل مسئله را دارد، اما دستش بسته است. مضاف بر اینکه تصمیم‌گیری‌ها فقط محدود به استانداری نیست؛ نهاد‌های متعددی در عرصه گردشگری اعمال نظر می‌کنند و در مواردی تصمیمات متناقض و آسیب‌رسانی به این بخش تحمیل می‌شود.
دهقانی با تأکید بر فقدان حمایت‌های اثربخش از فعالان این عرصه یادآور شد: برای نمونه، با وجود تعیین مهلت سه‌روزه از سوی استاندار جهت رفع یک پرونده مالیاتی فعالان، ماه‌ها گذشته و گره‌ی باز نشده است. حمایت مؤثر یعنی تصویب معافیت دوساله مالیاتی برای فعالان گردشگری یا بخشش حق بیمه سهم کارفرما از سوی تأمین اجتماعی تا مانع از تعدیل نیروی کار شود. متأسفانه توان مالی و اجرایی بخش خصوصی محدود است و در سوی دیگر، حمایت مؤثری از سمت نهاد‌های حاکمیتی مشاهده نمی‌شود.
حمایت‌ها در حد وعده و شعار تبلیغاتی
دهقانی در پاسخ به سوال خبرنگار «اتحاد ما» درباره اثربخشی بسته‌های حمایتی وزارت میراث فرهنگی گفت: این‌گونه بسته‌ها بیشتر جنبه تبلیغاتی داشته و در حد وعده باقی مانده‌اند و خروجی ملموس و نجات‌بخشی به همراه نیاورده‌اند. حمایت واقعی این است که به عنوان مثال از دریافت مالیات سال ۱۴۰۴ صرف‌نظر شود تا انگیزه و امیدی به این صنف بازگردد. تسهیلات بانکی نیز به دلیل تنگنا‌های اعتباری دولت، بسیار ناچیز و ناکافی تزریق شده است.
چشم‌انداز مبهم کسبوکارهای گردشگری کرمان
نایب‌رئیس کمیسیون گردشگری اتاق کرمان پیرامون مقایسه وضعیت استان با دیگر مناطق کشور توضیح داد: بر اساس گزارش‌ها، در برخی استان‌ها تعامل نهاد‌های مالیاتی و بیمه‌ای رویکردی همراه و تسهیل‌کننده دارد تا کسب‌وکار‌ها دوام بیاورند؛ اما در کرمان چنین نگاه حمایتی پررنگ نیست و گاه سخت‌گیری‌های شدیدی اعمال می‌شود.
وی در پایان در واکنش به پیش‌بینی آینده صنعت در صورت تداوم روند کنونی گفت: سرنوشت این بخش به متغیر‌های کلان و شرایط عمومی کشور گره خورده است و در این وضعیت، امکان هیچ‌گونه پیش‌بینی یا برنامه‌ریزی، حتی برای هفته‌های پیش‌رو، برای فعالان کسب‌وکار‌ها میسر نیست.
تقلای هتل‌ها برای بقا؛ سقوط ضریب اشغال
درباره وضعیت کنونی هتل‌ها به عنوان بازوی اصلی زیرساخت‌های اقامتی، رئیس جامعه حرفه‌ای هتلداران استان کرمان در گفت‌وگو با «اتحاد ما» عنوان کرد: ارزیابی مقطعی از نیمه شهریورماه نشان از بهبود نسبی وضعیت هتل‌ها به دلیل همایش‌ها و برنامه‌های دانشگاه علوم پزشکی دارد که سبب پذیرش مناسب در برخی واحد‌ها شد.
مجید هدایتی در عین حال تأکید کرد: معیار واقعی برای ارزیابی تاب‌آوری صنعت هتلداری و گردشگری کرمان، نه رونق گذرا و چندروزه، بلکه معدل و میانگین ضریب اشغال در طول فصول سال است.
هتل سنتی و تاریخی وکیل در کرمان و وضعیت پذیرش مسافران
وی در تحلیل توان پایداری هتل‌ها و گذر از بحران‌های پیاپی سال‌های اخیر، از جمله شوک‌های ناشی از تنش‌های نظامی، شرایط جنگی و جابه‌جایی دولت‌ها، تصریح کرد: ممکن است در بازه‌ای دوروزه، ضریب اشغال یک هتل به ۱۰۰ درصد برسد و برخی افراد نیز همین آمار مقطعی را ملاک ارزیابی قرار دهند؛ اما این وضعیت دقیقا شبیه دانش‌آموزی است که تنها در یک درس نمره کامل گرفته و در سایر دروس نمرات پایینی دارد. از سوی دیگر، در همان روز‌هایی که ضریب اشغال هتل‌ها کامل گزارش می‌شود، اتاق‌ها با تخفیف‌های ویژه در اختیار مسافران قرار می‌گیرند. بنابراین ارائه ۳۰ درصد تخفیف برای تکمیل ۱۰۰ درصدی ظرفیت، در عمل به معنای پر شدن ۷۰ درصد ظرفیت واقعی است.
رئیس جامعه حرفه‌ای هتلداران استان کرمان تأکید کرد: از نگاه اقتصادی، ضریب اشغال اولویت دوم ما به شمار می‌رود و این میزان درآمد هتل است که پایداری کسب‌وکار را تضمین می‌کند. در بسیاری از ماه‌های سال وضعیت به گونه‌ای بوده که درآمد یک مالک هتل حتی از حقوق پرداختی به کارگر همان مجموعه کمتر شده است. ضریب اشغال تنها در صورتی بیانگر واقعیت موجود خواهد بود که بدون احتساب تخفیف‌های سنگین محاسبه شود.
هدایتی با اشاره به اینکه هتلداری در کرمان به مرز زیان‌دهی قطعی رسیده است، تصریح کرد: برای بقای یک هتل، حداقل ۴۰ درصد ظرفیت اتاق‌ها باید همواره تکمیل باشد تا امکان پوشش هزینه‌های جاری و کوتاه‌مدت فراهم شود؛ در حالی که هتل‌های استان کرمان هیچ‌گاه نتوانسته‌اند از این ضریب بقا فرا‌تر بروند.
انصراف سرمایه‌گذاران از ساخت هتل در دیار کریمان
وی با یادآوری اینکه سودآوری این بخش مستلزم ضریب اشغال ۶۰ درصد به بالاست، خاطرنشان کرد: صنعت هتلداری در ایران دیربازده و در مناطقی از کشور حتی فاقد بازده‌ی اقتصادی است؛ متأسفانه کرمان با وجود جاذبه‌ها و ظرفیت‌های گسترده گردشگری، در وضعیتی قرار گرفته که هتلداری در آن عملا هیچ‌گونه توجیه اقتصادی ندارد. این معضل در حالی رخ می‌دهد که مراکز اقامتی پس از بیمارستان‌ها بیش‌ترین میزان استهلاک را دارند و نگهداری آن‌ها هزینه‌های هنگفتی می‌طلبد که همین مخارج سنگین، اندک درآمد حاصل از هتل‌ها را می‌بلعد.
رئیس جامعه حرفه‌ای هتلداران استان کرمان افزود: طی ۵۵ سال اخیر، شمار هتل‌های چهار ستاره، پنج ستاره و حتی سه ستاره استاندارد در این استان از تعداد انگشتان یک دست تجاوز نکرده است؛ به گونه‌ای که با ورود یک هتل مانند «هیوا» به چرخه خدمت‌رسانی، مجموعه‌ای دیگر نظیر هتل «گواشیر» از مدار خدمات‌دهی باکیفیت خارج شده است.
رقابت نابرابر اقامتگاه‌های غیرمجاز با هتل‌ها
هدایتی با اشاره به موانع ساختاری گفت: طی سال‌های گذشته شاهد رشد قارچ‌گونه اقامتگاه‌های غیرمجاز و حتی برخی مراکز اقامتی دارای پروانه موقت بوده‌ایم؛ مراکزی که به هیچ عنوان استاندارد‌های هتلداری را رعایت نمی‌کنند اما همان مسافران اندکی را که برای امور اداری وارد کرمان می‌شوند جذب می‌نمایند. هتل‌ها برای تأمین استاندارد‌ها ناچار به پرداخت هزینه‌های گزاف هستند، در حالی که این دسته از اقامتگاه‌ها چنین خدماتی ارائه نداده یا خدمات را در پایین‌ترین سطح ممکن عرضه می‌کنند. از سویی دیگر، هیچ‌گونه نظارتی بر ضوابط قانونی و بهداشتی در این واحد‌ها اعمال نمی‌شود.
وی تصریح کرد: تاکنون بار‌ها پیامد‌های منفی این واحد‌های غیر‌رسمی بر صنعت هتلداری استان را گوشزد کرده‌ایم، اما اقدام مؤثری برای سامانده‌ی آن‌ها صورت نگرفته است.
کسبوکارهای گردشگری و خدمات مسافرتی استان کرمان در مواجهه با رکود
هدایتی با انتقاد از عملکرد نظارتی بر مراکز اقامتی غیر‌رسمی تصریح کرد: برخی از این واحد‌ها بدون مجوز قانونی فعالند و برخی صرفا پروانه‌های موقت دریافت کرده‌اند؛ برای نمونه میراث فرهنگی مجوزی موقت و ۶ ماهه صادر می‌کند و پس از آن نظارت بر آن‌ها به بوته فراموشی سپرده می‌شود. شرایط به گونه‌ای رقم خورده که در مجتمع‌های مسکونی یا تجاری، اتاق‌هایی تحت عنوان هتل یا خانه‌مسافر اجاره داده می‌شوند که حتی پذیرش حضوری ندارند و هماهنگی‌ها تلفنی است.
وی در پاسخ به پرسش خبرنگار «اتحاد ما» درباره اینکه چرا هتل‌ها نمی‌توانند این تقاضا را جذب کنند، توضیح داد: بخشی از این افراد مسافرانی هستند که امکان رعایت ضوابط هتل‌ها را ندارند یا تمایلی به پرداخت هزینه خدمات استاندارد نشان نمی‌دهند؛ گروه‌های کارگری پروژه‌های ساختمانی که پیش‌تر در هتل‌ها اقامت می‌کردند اکنون به این واحد‌ها روی آورده‌اند تا چند نفر با هزینه‌ای ناچیز اسکان یابند. اقامت هتلی هزینه‌بر است؛ چرا که خدماتی مانند صبحانه الزامی است و هزینه تمام‌شده صبحانه در یک هتل پنج‌ستاره کرمان هم‌اکنون به یک میلیون تومان برای هر نفر می‌رسد.
رئیس جامعه حرفه‌ای هتلداران استان کرمان خاطرنشان کرد: هتل‌ها مالیات و عوارض شهری پرداخته و هزینه انرژی آن‌ها با تعرفه تجاری محاسبه می‌شود، اما اقامتگاه‌های راه‌اندازی‌شده در بافت مسکونی از پرداخت چنین مبالغی معاف بوده و قبوض آب و برق ناچیزی دارند. علاوه بر این، فعالیت این مراکز صد‌ها واحد مسکونی را از چرخه سکونت شهری خارج کرده و بازار رهن و اجاره مسکن را ملتهب ساخته است.
مدیریت رویداد‌ها؛ فرصتی که با لغو برنامه‌ها سوخت
هدایتی در پاسخ به این پرسش خبرنگار «اتحاد ما» که آیا عملکرد دستگاه‌های اجرایی در حمایت از گردشگری کرمان منطبق بر وعده‌ها بوده است، اظهار کرد: خیر. نمونه بارز آن لغو ناگهانی رویداد ورزشی-گردشگری «ماهان‌ران» در هفته‌های اخیر بود که متولی اصلی برگزاری و لغو آن دستگاه‌های دولتی بودند؛ برنامه‌ای که پنج هزار نفر برای آن ثبت‌نام کرده بودند و تمامی ظرفیت هتل‌های کرمان، ماهان و لنگر به صورت ۱۰۰ درصدی رزرو شده بود.
وی افزود: دغدغه‌های امنیتی و لزوم پای‌بندی به موازین فرهنگی قابل درک است، اما لغو برنامه‌ای در آستانه اجرا پس از ماه‌ها برنامه‌ریزی، ضربه شدیدی به اعتماد مسافران و ثبات کاری فعالان گردشگری وارد می‌سازد. دستگاه‌های ناظر باید از ابتدا مسیر قانونی را مدیریت می‌کردند نه اینکه پس از تکمیل ثبت‌نام هزاران نفر، موضوع صادر نشدن مجوز یا فقدان مجوز مطرح شود. حضور این جمعیت می‌توانست حجم عظیمی از تبلیغات رایگان را برای کرمان رقم بزند و انتظار می‌رفت دولت به جای لغو، مدیریت رویداد را بر عهده گیرد.
گردشگری کرمان نیمه‌جان و از نفس‌افتاده است
هدایتی در واکنش به سؤالی پیرامون توان مقاومت کسب‌وکار‌ها در رکود فرسایشی گفت: افول گردشگری کرمان از دوران پس از زلزله بم آغاز شد که استان را از مثلث گردشگری طلایی کشور خارج ساخت. دو دهه بی‌توجه‌ی ساختاری باعث شده نتوان این عقب‌ماندگی را در یکی دو سال جبران کرد.
وی تأکید کرد: گردشگری کرمان عملا نیمه‌جان و از نفس‌افتاده است و رمقی برای ادامه حیات ندارد؛ اقدامات فعلی فعالان صرفا تلاشی برای بقاست و با ادامه این روند، افت کیفیت خدمات اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. در شرایط حاضر، هتل‌ها توان نو‌سازی تجهیزات مستهلک را ندارند و کسب‌وکار‌ها در بهترین حالت فقط هزینه‌های روزمره را پوشش می‌دهند؛ ماندگاری هتلداران در دیار کریمان تنها ریشه در تعهد و دلبستگی به این آب و خاک دارد.
احیای صنعت با تنفس مصنوعی رویدادمحوری
وی در تشریح راهکارهای نجات این بخش تصریح کرد: معرفی جامع ظرفیت‌های گردشگری کرمان در سطح ملی اولویت نخست است. علاوه بر این، تعریف رویداد‌های فرهنگی پیوسته و تدوین تقویم جامع برنامه‌ها می‌تواند مشوقی نیرومند برای ورود مسافران باشد.
ضرورت توسعه رویدادمحوری و حمایت‌های مالیاتی از صنعت گردشگری دیار کریمان
هدایتی افزود: در حال حاضر متولدین دهه‌های ۴۰ و ۵۰ که در بازه سنی ۴۰ تا ۶۰ سالگی قرار دارند، توان مالی و فراغت بیشتری برای سفر دارند، اما شناخت بسیار ناچیزی از جاذبه‌های شگفت‌انگیز کرمان دارند؛ لذا معرفی این قابلیت‌ها از طریق میزبانی رویداد‌های هدفمند ضروری است. مدیریت ارشد استان می‌تواند دستگاه‌های اجرایی و شرکت‌های بزرگ را ملزم کند تا سالانه بخشی از همایش‌ها و برنامه‌های ملی خود را در کرمان میزبانی کنند تا گردش مالی پایداری شکل گیرد.
تبعیض‌های مالیاتی و بار سنگین تعرفه‌های انرژی و بیمه
هدایتی با اشاره به نیاز مبرم فعالان به پشتیبانی‌های حمایتی افزود: با وجود ضرورت‌های غیر‌قابل انکار، تاکنون هیچ اقدام حمایتی ملموسی برای نجات این صنعت انجام نشده است.
وی با انتقاد شدید از تبعیض‌های ساختاری عنوان کرد: صنعتی مانند پسته علی‌رغم فشار‌های شدید بر منابع آبی و محیط‌زیست از معافیت‌های مالیاتی گسترده برخوردار است، اما گردشگری کرمان به عنوان صنعتی پاک و توزیع‌کننده مویرگی ثروت در میان تمامی مشاغل، از کوچک‌ترین معافیت قانونی بی‌بهره است. همچنین در بخش تأمین اجتماعی، تعرفه بیمه مراکز اقامتی و هتل‌ها به اندازه اصناف پردرآمدی چون طلافروشان محاسبه می‌شود؛ رویکردی که هیچ نسبتی با وضعیت رکود این صنف ندارد.
رئیس جامعه حرفه‌ای هتلداران استان کرمان بیان کرد: با وجود مصوبات قانونی درباره محاسبه نرخ حامل‌های انرژی هتل‌ها با تعرفه یارانه‌ای، این قانون اجرایی نشده و به جز گاز، هزینه‌های آب و برق همچنان با تعرفه‌های سنگین تجاری اخذ می‌شود. در زمینه بسته‌های حمایتی وزارت میراث فرهنگی نیز همه چیز در حد مکاتبات اداری بی‌اثر باقی مانده است.
وی در خصوص بهره‌مندی هتلداران از تسهیلات بانکی ناشی از انتقال حساب‌های شرکت‌های بزرگ صنعتی و معدنی به استان گفت: متقاضیان دریافت وام جهت نو‌سازی و به‌سازی تأسیسات اقامتی با بن‌بست کامل مواجه شده و هیچ تسهیلاتی دریافت نکرده‌اند.
چالش‌های عمیق فعالان گردشگری دیار کریمان، عمدتا ریشه در موانع ساختاری، خودتحریمی‌ها و بی‌توجه‌ی تصمیم‌گیران دارد. تداوم انفعال در برابر مطالبات صنفی و نبود اراده قاطع برای حمایت‌های عملی، آینده صنعت گردشگری کرمان و اشتغال صد‌ها نیروی فعال در این زنجیره ارزش را در هاله‌ای از ابهام و تاریکی فرو برده است.