نشست تخصصی حکمرانی شهری در دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان با بررسی جامع وضعیت محیط زیست شهری در رفسنجان و با تمرکز بر بحران افت تراز آبخوان‌ها، مهار آلودگی‌های صنعتی و چالش‌های زیست‌محیطی دشت رفسنجان برگزار شد. به گزارش اتحاد ما، محیط زیست و شهر پیوندی عمیق و دوسویه دارند؛ چرا که سکونتگاه‌های انسانی از کهن‌ترین تمدن‌ها در بستر رود‌ها و دشت‌ها تا کلان‌شهر‌های نوین امروزی، همواره در تعاملی پیوسته با طبیعت شکل گرفته و دگرگون شده‌اند.
عناصری چون هوا، آب، خاک، پوشش گیاهی و وضعیت اقلیمی، ارکان حیاتی هر شهر به شمار می‌روند و کیفیت آن‌ها نقشی اساسی در سلامت جسمی و روانی، ارتقای کیفیت زندگی شهروندان و پایداری ساختار‌های اجتماعی و اقتصادی دارد.
با این حال، گسترش شتابان شهرنشینی، توسعه روزافزون صنایع، تردد وسایل نقلیه و افزایش حجم پسماند‌ها، فشار سنگینی را بر بوم‌سازگان‌های طبیعی تحمیل کرده است. پیامد‌هایی همچون آلودگی هوا، افت منابع آب، فرسایش فضا‌های سبز و بحران‌های اقلیمی از جمله چالش‌های فراگیری هستند که برنامه‌ریزان شهری را به تکاپو واداشته‌اند.
در این راستا، کنترل آلاینده‌ها، ارتقای ناوگان حمل‌ونقل عمومی، حفظ و توسعه پهنه‌های سبز، ساماندهی علمی پسماند، گذار به انرژی‌های پاک و بازنگری در فرایند‌های صنعتی، از رویکرد‌های کلیدی برای تضمین زیست‌پذیری شهر‌ها محسوب می‌شوند.
در همین چارچوب و به منظور چاره‌اندیشی پیرامون این معضلات، دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان در ادامه سلسله‌نشست‌های «حکمرانی خردمندانه توسعه پایدار شهری»، میزبان جمعی از صاحب‌نظران، اساتید دانشگاه و مدیران اجرایی بود تا آخرین یافته‌ها و راهکارهای تخصصی برای کاهش مخاطرات زیست‌محیطی شهری مورد واکاوی قرار گیرد.
چالش‌های حوزه آب و تهدیدات محیط زیست شهری در رفسنجان
بررسی چالش‌های کمی و کیفی سفره‌های آب زیرزمینی در همایش محیط زیست رفسنجان
فرشاد فتحیان، دانشیار مهندسی منابع آب و عضو هیئت‌علمی دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان، با تأکید بر اینکه بحران منابع آب فرا‌تر از یک چالش صرفا زیست‌محیطی است، اظهار داشت: مسائل حوزه آب به‌طور مستقیم با معیشت، اقتصاد، ابعاد اجتماعی و آینده زیست‌پذیری سکونتگاه‌ها پیوند خورده است؛ از این رو مدیریت منابع آب باید در پیوند تنگاتنگ با نظام‌های اجتماعی و اقتصادی تحلیل و بازنگری شود.
وی تصریح کرد: افت آبده‌ی (دبی) و کاهش کیفیت آب، آثار مستقیمی بر معیشت جامعه کشاورزی برجا گذاشته و پیامد‌های زنجیره‌واری چون خشکیدگی باغ‌ها، افت بهره‌وری، جهش هزینه‌های تولید، بیکاری، مهاجرت‌های ناخواسته و در نهایت تشدید گسست‌ها و تنش‌های اجتماعی را به همراه دارد.
این پژوهشگر دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان یادآور شد: دشت رفسنجان از لحاظ اقلیمی در پهنه‌ای خشک و کم‌باران واقع شده و تحلیل داده‌های به‌دست‌آمده از پایش آب‌های زیرزمینی حکایت از افت چشمگیر و مستمر تراز آبخوان این منطقه طی چند دهه اخیر دارد.
ضرورت پایش دقیق کیفیت منابع آب در رفسنجان
وی افزود: تداوم اضافه‌برداشت از آبخوان‌ها، حفر بی‌رویه چاه‌ها و اتکای فزاینده بخش کشاورزی به سفره‌های زیرزمینی، فشار مضاعفی را بر منابع آبی تحمیل کرده است؛ مسئله‌ای که به موازات آن، بار مالی کف‌شکنی و حفر مجدد چاه‌ها، استهلاک تجهیزات و اصلاح خاک را بر دوش بهره‌برداران سنگین‌تر می‌کند.
تأکید کارشناسان بر لزوم سنجش فلزات سنگین و سموم در آبخوان‌های دشت رفسنجان
فتحیان خاطرنشان ساخت: در ارزیابی جامع وضعیت کیفی آب رفسنجان، نباید تنها به شاخص‌های عمومی و متداول بسنده کرد، بلکه سنجش دقیق و مستمر غلظت موادی چون آرسنیک، فلوراید، فلزات سنگین و باقیمانده سموم و آفت‌کش‌های شیمیایی یک ضرورت حیاتی به شمار می‌رود.
وی در ادامه تشریح کرد: یافته‌های برخی پژوهش‌ها از فرا‌تر رفتن میزان آرسنیک در سفره‌های زیرزمینی دشت رفسنجان از حدود مجاز استاندارد‌های زیست‌محیطی حکایت دارد که این زنگ خطر، ضرورت پایش نظام‌مند، رصد مستمر کیفی و ریشه‌یابی دقیق کانون‌های آلاینده را دوچندان می‌سازد.
ریزگردها و تثبیت خاک در ۲۵۰ هزار هکتار از اراضی رفسنجان
در همین راستا، حسین رضایی فرماندار رفسنجان با اشاره به کانون‌های تهدیدات زیست‌محیطی منطقه اعلام کرد: در سطح شهرستان بیش از ۱۷۰ هزار هکتار جنگل دست‌کاشت تاغ، از دامنه‌های کوهپایه‌ای تا انت‌های دشت نوق ایجاد شده و وجود ۸۰ هزار هکتار باغات پسته نیز بستری فراهم آورده تا در مجموع افزون بر ۲۵۰ هزار هکتار از اراضی منطقه در برابر فرسایش بادی تثبیت شود.
نماینده عالی دولت در رفسنجان خاطرنشان کرد: شکل‌گیری دالان بادی در محور جنوب‌غربی این شهرستان به سبب بافت ماسه‌ای خاک و فقر پوشش گیاهی، خاستگاه و منشأ اصلی هجوم گرد و غبار به حریم سکونتگاه‌های شهری است؛ از این جهت، شتاب‌بخشی به طرح‌های آبخیزداری، احداث گوراب‌ها جهت ذخیره‌سازی روان‌آب‌ها و توسعه کاشت گونه‌های گیاهی مقاوم و سازگار با بوم منطقه در اولویت برنامه‌های اجرایی قرار دارد.
تثبیت ۲۵۰ هزار هکتار از اراضی رفسنجان در برابر فرسایش بادی با جنگل‌های تاغ و باغات پسته
راهکارهای تبدیل تهدید‌های زیست‌محیطی به فرصت‌های پایدار در رفسنجان
وی با اشاره به اقدامات صورت‌گرفته برای صیانت از محیط زیست شهری در رفسنجان اظهار داشت: طی سال‌های گذشته، مدیریت فضای سبز شهرداری اقدامات شایسته‌ای را در راستای به‌کارگیری گونه‌های مقاوم به شوری و گرمای بالا‌تر از ۵۰ درجه سانتی‌گراد، از جمله برخی ارقام توت و پوشش‌های ماندگار و کم‌هزینه، به انجام رسانده است که این روند باید بیش از پیش تقویت شود.
کنترل آفات مخرب با روش‌های زیست‌محیطی
فرماندار رفسنجان با تأکید بر لزوم تغییر رویکرد‌ها خاطرنشان کرد: در حال حاضر کشاورزان منطقه برای رویارویی با آفات خسارت‌بار، به شیوه‌های غیرشیمیایی و مهار زیستی روی آورده‌اند؛ به‌طوری‌که استفاده از گوگرد، کائولین، صابون‌های محلول‌پاشی و خاکستر گسترش یافته که گامی اثرگذار در حفاظت از بستر خاک و محیط زیست به شمار می‌رود.
وی همچنین به بحران خشکسالی و فروکش کردن سطح آب‌های زیرزمینی در منطقه پرداخت و تصریح کرد: در دوره‌های گذشته، سفره‌های آب زیرزمینی دشت در عمق ۱۲ متری در دسترس بود، اما امروزه افت شدید تراز آب به فرسایش خاک و نابودی پوشش‌های گیاهی طبیعی انجامیده است؛ مهار این چالش ساختاری نیازمند استقرار نظام حکمرانی یکپارچه، بهره‌گیری از راهکارهای علمی در مدیریت پایدار حوضه‌های آبخیز و ساماندهی منابع آبی است.
مدیریت شهری هماهنگ با اقلیم و الزامات زیست‌محیطی
رئیس شورای اسلامی شهر یزد نیز به عنوان میهمان این نشست تخصصی بیان کرد: دستیابی به توسعه پایدار شهری یک اولویت ملی است و ضرورت دارد مدیریت هر شهر، منطبق بر مختصات اقلیمی و پتانسیل‌های بومی خود، الگوی مدیریت پایدار منابع و صیانت از محیط زیست را پیش بگیرد.
عزیزالله سیفی یادآور شد: ساکنان نواحی کویری در ادوار تاریخی با احداث قنات‌ها، بادگیر‌ها، معماری همساز با اقلیم و بهره‌برداری بهینه از آب، چارچوبی پایدار از زیست شهری را بنیان نهاده بودند و در دوره کنونی می‌توان تجارب کهن را با دستاورد‌های علمی و فناوری‌های نوین پیوند زد.
وی افزود: بهره‌گیری از ظرفیت پژوهشی دانشگاه‌ها بستری مناسب برای واکاوی موشکافانه آسیب‌های زیست‌محیطی و تدوین راهکارهای عملیاتی فراهم می‌آورد و میزبانی رفسنجان از چنین نشست‌هایی، گامی ارزنده در تبادل تجربیات کاربردی میان شهر‌هایی با اقلیم مشترک است.
سیفی پیرامون تدابیر اتخاذشده در شهر یزد عنوان کرد: در دوره ششم شورای شهر، سامانه‌ها و تجهیزات تفکیک و پردازش پسماند راه‌اندازی شد؛ به نحوی که امروزه نزدیک به ۷۰ درصد پسماند‌های شهری وارد چرخه پردازش شده و بخشی از آن به کود کمپوست ارگانیک تبدیل می‌شود.
وی اظهار داشت: کود تولیدی علاوه بر تأمین نیاز‌های فضای سبز شهرداری یزد، به دیگر شهرداری‌های استان نیز اختصاص می‌یابد؛ فرآیندی که علاوه بر مهار پیامد‌های تخریبی زباله‌ها، زمینه بازچرخانی بهینه منابع را در خدمات شهری فراهم کرده است.
رئیس شورای اسلامی شهر یزد تأکید کرد: تداوم پیوند و هماهنگی میان نهاد شورا، شهرداری، مراکز دانشگاه‌ی و ارگان‌های اجرایی، موانع زیرساختی و معضلات محیط‌زیستی شهر‌ها را کاهش می‌دهد و بهره‌گیری متقابل رفسنجان و یزد از الگو‌های موفق یکدیگر در این حوزه بسیار راهگشا خواهد بود.
مهار پیامد‌های آلایندگی مجتمع مس سرچشمه
آلایندگی ناشی از فعالیت‌های صنعتی و معدنی در حاشیه شهر رفسنجان از دیگر دغدغه‌های اثرگذار بر سلامت عمومی شهروندان است. در همین رابطه، مدیر امور ایمنی، بهداشت و محیط زیست مجتمع مس سرچشمه تأکید کرد: مفهوم اصیل توسعه پایدار ایجاب می‌کند که در کنار پاسخ به نیاز‌های روز جامعه، حقوق زیستی و آینده نسل‌های آتی نیز به طور کامل تضمین و صیانت شود.
تشریح احداث نیروگاه خورشیدی ۱۰۰ مگاواتی و بازچرخانی ۸۵ درصدی آب صنعتی در سرچشمه
محمد کرمی با اشاره به برنامه‌های مجتمع در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر اظهار کرد: نیروگاه خورشیدی ۱۰۰ مگاواتی رفسنجان در حال احداث است و با پیشرفت ۵۰ درصدی، فاز نخست آن تا پایان سال جاری به بهره‌برداری می‌رسد.
وی با اشاره به مدیریت منابع آب در راستای حفظ محیط زیست افزود: نزدیک به ۸۵ درصد آب مصرفی مجتمع از مسیر بازچرخانی تأمین می‌شود و بخشی دیگر از نیاز آبی نیز با انتقال آب خلیجاتحاد ما پوشش داده شده است.
مدیر امور ایمنی، بهداشت و محیط زیست مجتمع مس سرچشمه با تأکید بر اقدامات حوزه مدیریت پسماند تصریح کرد: کاهش تولید، استفاده مجدد، بازیافت و فروش پسماند در اولویت مجموعه قرار دارد و پسماند‌های ویژه و خطرزای غیر‌قابل بازیافت نیز با نظارت سازمان حفاظت محیط زیست به مراکز معتبر و دارای صلاحیت انتقال می‌یابند.
وی همچنین با اشاره به اقدامات اثربخش برای کاهش آلودگی هوا و ارتقای سلامت شهروندان گفت: مصرف مازوت در مجتمع کاملا متوقف و به صفر رسیده است؛ ضمن اینکه در کوره‌های اصلی گاز طبیعی و اکسیژن جایگزین گازوئیل شده‌اند. افزون بر این، برای کنترل گاز SO2، کارخانه‌های اسید سولفوریک از اسفند ۱۳۹۷ آغاز به کار کرده‌اند و اکنون روزانه حدود ۲ هزار تن اسید سولفوریک در مجتمع تولید می‌شود.
حذف مازوت و جایگزینی گاز طبیعی جهت مهار آلودگی هوا در منطقه رفسنجان
کرمی در ادامه خاطرنشان کرد: دو ایستگاه پایش آنلاین نیز در شهر‌های رفسنجان و سرچشمه راه‌اندازی شده که داده‌های آن‌ها در سامانه فراگیر پایش سازمان حفاظت محیط زیست ثبت می‌شود. بهره‌برداری از تصفیه‌خانه‌های صنعتی و بهداشتی مجتمع مس سرچشمه و تصفیه‌خانه فاضلاب شهری نیز از دیگر گام‌های زیست‌محیطی در این منطقه به شمار می‌رود.
وی درباره حفاظت از خاک یادآور شد: مجتمع مس سرچشمه نخستین مجموعه غیرنفتی کشور است که سایت اختصاصی تصفیه خاک‌های آلوده را راه‌اندازی کرده است. تاکنون با همکاری پژوهشگاه صنعت نفت، ۲ هزار و ۵۰۰ تن خاک پاک‌سازی شده و میزان آلودگی خاک در محدوده مجتمع بیش از ۹۰ درصد کاهش یافته است.
ضرورت مدیریت جامع برای ساماندهی سگ‌های بلاصاحب در شهر
یاسر شریفی، استادتمام مهندسی عمران و عضو هیئت‌علمی دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان نیز با اشاره به معضلات سگ‌های بلاصاحب در محیط شهری بیان کرد: تجربه نشان می‌دهد صرف جمع‌آوری و حذف فیزیکی سگ‌ها نمی‌تواند روشی پایدار برای کنترل جمعیت آن‌ها باشد؛ چراکه پس از مدتی زمینه بازگشت یا ورود گله‌های جدید فراهم می‌شود. از این رو، کنترل جمعیت حیوانات باید در چارچوبی علمی، پایدار و مستمر صورت گیرد.
وی تأکید کرد: در الگوی علمی CNR که شامل زنده‌گیری، عقیم‌سازی، واکسیناسیون و بازگرداندن به زیستگاه قبلی است، پس از انجام مراحل بهداشتی و عقیم‌سازی، سگ‌ها به محدوده پیشین خود بازگردانده می‌شوند تا حضورشان مانع از ورود و تصرف قلمرو توسط سگ‌های جدید شود.
ارائه روش علمی CNR برای مهار پایدار جمعیت سگ‌های بلاصاحب در حاشیه شهری رفسنجان
عضو هیئت‌علمی دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان با اشاره به عوامل کلیدی موفقیت در مدیریت سگ‌های بلاصاحب اظهار کرد: استمرار این برنامه‌ها و پوشش جمعیتی فراگیر نقشی تعیین‌کننده دارند و لازم است این طرح‌ها همگام با پایش میدانی، شناسایی دقیق و در صورت امکان شماره‌گذاری همراه باشند تا فرایند کنترل جمعیت به شکلی پایدار محقق شود.
وی افزود: وجود اراضی کشاورزی رهاشده و پهنه‌های بایر در حاشیه شهر زمینه مناسبی را برای افزایش جمعیت و زادآوری سگ‌های بلاصاحب فراهم کرده است؛ پدیده‌ای که لزوم توجه جدی به مولفه‌های بومی و اقلیمی منطقه را بیش از پیش نمایان می‌سازد.
شریفی با تأکید بر بهره‌گیری از ظرفیت‌های اجتماعی تصریح کرد: می‌توان در قالب سازوکاری هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده، همکاری موثری میان مدیریت شهری، دامپزشکان و انجمن‌های حامی حیوانات شکل داد و به طرحی یکپارچه و کارآمد برای ساماندهی دست یافت.
وی در پایان خاطرنشان کرد: اولویت اصلی باید ایجاد توازن میان ارتقای بهداشت و آرامش عمومی شهروندان، اهداف مدیریت شهری و صیانت از حیوانات باشد؛ امری که تحقق آن در گرو تخصیص منابع لازم، تدوین برنامه‌های بلندمدت و دوری از رفتار‌های مقطعی و سلیقه‌ای است.
همایش «حکمرانی خردمندانه و توسعه پایدار شهری» طی روز‌های ۱۵ و ۱۶ مهرماه برگزار می‌شود؛ در روز نخست، نشست‌های تخصصی ارائه مقالات در محور‌های هفت‌گانه برپا خواهد شد و در روز دوم نیز مراسم اختتامیه با معرفی دستاورد‌ها برگزار می‌شود.